Page loading... Please wait.
3|4|104 - किदाशिषि
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|4|104
SK 2216
किदाशिषि   🔊
सूत्रच्छेदः
कित् (प्रथमैकवचनम्) , आशिषि (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
लिङः  3|4|102 (षष्ठ्येकवचनम्) , उदात्तः  3|4|103 (प्रथमैकवचनम्) , परस्मैपदेषु  3|4|103 (सप्तमीबहुवचनम्) , यासुट्  3|4|103 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 लस्य  3|4|77
सम्पूर्णसूत्रम्
आशिषि लिङः परस्मैपदेषु यासुट् उदात्तः कित्
सूत्रार्थः
आशीर्लिङ्लकारस्य प्रत्ययानाम् परस्मैपदेषु यासुट् आगमः भवति, स च उदात्तः कित् भवति ।
आशीर्लिङ्लकारस्य विषये यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3|4|103 इत्यनेन उदात्त-ङित्-यासुट्-आगमे प्राप्ते ; वर्तमानसूत्रेण अयमेव आगमः "कित्" विधीयते, ङित् न । कित्त्वस्य ङित्भिन्नम् मुख्यम् प्रयोजनम् अस्ति "सम्प्रसारणम्" । वचिस्वपियजादीनां किति 6|1|15 इत्यनेन कित्-प्रत्यये परे यत् सम्प्रसारणम् विधीयते तत् ङित्-परे न भवति । आशीर्लिङ्लकारस्य विषये एतत् सम्प्रसारणम् कर्तव्यम् - इति निर्देष्टुम् अत्र आगमस्य कित्-ग्रहणं क्रियते । गुणवृद्धिनिषेधः तु क्ङिति च 1|2|5 इत्यनेन ङित्-प्रत्ययस्य विषये यथा विधीयते तथैव कित्-प्रत्ययस्य विषयेऽपि विधीयते ।

यथा, वच्-धातोः आशीर्लिङ्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् एतादृशम् -

वच् + लिङ् [आशिषि लिङ्लोटौ 3|3|173 इति लिङ्लकारः]
→ वच् + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप् । लिङ्गाशिषि 3|4|116 इत्यनेन अयम् आर्धधातुकसंज्ञकः भवति । ]
→ वच् + यासुट् + ति [किदाशिषि 3|4|104 इति उदात्तः कित् यासुट्-आगमः ]
→ वच् + यास् + सुट् + ति [सुट्तिथोः 3|4|107 इति सुट्-आगमः]
→ उच् + यास् + स् + ति [वचिस्वपियजादीनां किति 6|1|15 इति सम्प्रसारणम्]
→ उच् + यास् + स् + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ उच् + या + स् + त् [स्कोः संयोगाद्योरन्ते च [8।2।29]] इति झलि परे सकारलोपः]
→ उच्यात् [स्कोः संयोगाद्योरन्ते च [8।2।29]] इति पदान्ते सकारलोपः]
One-line meaning in English
The परस्मैपदस्य प्रत्ययाः of आशीर्लिङ्लकार get a "यासुट्" आगम which is both - उदात्त and कित्.
काशिकावृत्तिः
आशिषि यो लिङ्, तस्य यासुडागमो भवति, स च उदात्तः किद्वद् भवति। प्रययस्य एव इदं कित्त्वम्, न आगमस्य, प्रयोजनाभावात्। ङित्त्वे प्राप्ते कित्त्वम् विधीयते। गुणवृद्धिप्रतिषेधः तुल्यः, सम्प्रसारणम्, जागर्तेर् गुणे च विशेषः। इष्यत्, इष्यास्ताम्, इस्यासुः। जागर्यात्, जागर्यास्ताम्, जागर्यासुः। आशिषि इति किम्? वच्यात्। जागृयात्।
`प्रत्ययस्यैवेदं कित्त्वम्` इति। यद्येवम्, आशिषि लिङ् विहितस्तस्य यासुट् किद्भवतीत्येतद्विरुध्यते? नास्ति विरोधः; यासुड्वचनं लिङ एवोपलक्षणम्। तेन लिङवयवद्वारेण लिङ एव कित्त्वमनेन विधीयते; यासुडवयवत्वाल्लिङः। `नागमस्य` इति। `नागमस्य` इति। अत्रापि नागमात्रस्येत्येषोऽर्थो वेदितव्यः। `प्रयोजनाभावात्` इति। न सर्वस्य कित्त्वप्रयोजनस्याभावादिति भावः। कुतः? वाच्यादिसूत्रेण 6|1|15 यद्वचिस्वप्योः सम्प्रसारणं तस्य यासुटपि किति सम्भवात्। किन्मात्रे हि सम्प्रसारणमुच्यते, विशेषापरिग्रहात्। यदि गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्य एवेति कस्तर्हि ङित्वात् कित्त्वस्य विशेषो येन तस्मिन् प्राप्ते कित्तवं विधीयेत? इत्याह-- `सम्प्रसारणम्` इत्यादि। ङित्वे वच्यादिसूत्रेण 6|1|15 किति दिधीयमानं सम्प्रसारणं न स्यात्। `जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु` 7|3|85 इति विधीयमानो गुणः। `इष्यात्` इति। `स्कोः संयोगाद्योरन्ते च` 8|2|29 इति सकारलोपः।`वच्यात्` इति। कित्वाभावाद्वचेः सम्प्रसारणं न भवति। `जागृयात्` इति। पूर्वसूत्रेण ङित्वम्, तेन गुणो न भवति। उभयत्रादादिकत्वाच्छपो लुक्॥
तस्य यासुट्॥।किद्वद्भवतीति । तस्य यासुड् भवति स च लिङ्किद्वद्भवतीत्यर्थः । अन्यथा ठ्प्रत्ययस्येदं कित्वम्ऽ इत्यनन्तरग्रन्थेन विरोधः स्यात् । प्रयोजनाभावादिति । ठ्वचिस्वपिऽ इत्यत्रापि ठ्धातोः स्वरूपग्रहणेऽ इति प्रत्यस्यैवेदं ग्रहणं स्यात्; अन्यथा वाच्यति वाचिकं कथयति, वाग्जहातीत्यत्रापि स्यात् । गुणवृद्धिप्रतिषेधस्तुल्य इति । किमर्थं तर्हि कित्वविधानमित्यत आह---सम्प्रसारणमिति । जगर्यादिति । ठ्जाग्रोऽविचिण्णल्ङ्त्सुऽ ईति गुणः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
आशिषि लिङो यासुट् कित्स्यात् । स्कोः--(कौमुदी-380) इति सलोपः ॥
किदाशिषि - किदाशिषि ।लिङः सीयु॑डित्यतो लिङ इत्यनुवर्तते ।यासुट् परस्मैपदेष्वि॑त्यतो यासुडिति च । तदाह — आशिषि लिङ इति ।यासुट् परस्मैपदेष्वि॑ति ङित्त्वस्यापवादः । यद्यपि ङित्त्वेनैव गुणनिषेधः सिध्यति, तथापिइज्या॑दित्यादौवचिस्वपियजादीनां किती॑ति संप्रसारणार्थं कित्तवमावश्यकमिह न्याय्यत्वादुपन्यस्तम् । अथ आशिषि लिङस्तिप्याद्र्धधातुकत्वाच्छबभावेइतश्चे॑तीकारलोपे यासुटागमेऽतः परत्वाऽभावात् सार्वधातुकात्वाऽभावाच्च इयादेशाऽभावे सुटि भूयास् स् त् इति स्थिते प्रक्रियामाह — स्कोरिति लोप इति । "लिङसलोप" इत्यस्य सार्वधातुकविषयत्वात्स्कोरिति सुः पदान्तसंयोगादित्वाल्लोपः । ततो यासुटः सस्यापि पदान्तसंयोगादित्वादेव लोपः, न तु झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपे सुटः सस्य पदान्तसंयोगादित्वाल्लोप इति युक्तं, तथा सति झल्पसंयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वेन संयोगान्तलोपापत्तेः । भ्रष्ट इत्यादौ सावकाशस्यझल्परसंयोगादिलोपस्य संयोगान्तलोपाऽबाधकत्वादिति शब्दरत्ने विस्तरः । एवं च भूयास् स् त् इति स्थिते सकारद्वयस्य निवृत्तौ भूयादिति रूपम् । तत्रसार्वधातुकाद्र्धधातुकयो॑रिति गुणे प्राप्ते ।
किदाशिषि - ङित्त्वेनैव गुणवृद्धिप्रतिषेधेसिद्धे किद्वचनमिज्यादित्यादौ संप्रसारणार्थं, जागर्यादित्यत्र गुणार्थं च । जागर्तेर्गुणो हि ङिति पर्युदस्यते, ङित्त्वं चेह विशेषविहितेन कित्त्वेन बाध्यते । सलोप इति । झल्परसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः, सुटस्तु पदान्तसंयोगादित्वेनेति भाव मनोरमायां स्थितं, तदसंबद्धमिति मत्वाऽत्र निष्कर्षमाहुः — भूयास्तां, भूयास्तं, भूयास्तेत्यत्र झस्पसंयोगादित्वेन यासुटः सस्य लोपः । भूयादित्यत्र तु सुट इव यासुटोऽपि सस्य लोपः पदान्तसंयोगादित्वेनैव । अन्यथा झस्परसंयोगादिलोपस्याऽसिद्धत्वात्संयोगान्तलोप एव स्यात् । भृष्ट इत्यादौ सावकाशस्य झस्पसंयोगादिलोपस्य संयोगान्तलोपऽबाधकत्वादिति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
आशिषि लिङो यासुट् कित्। स्कोः संयोगाद्योरिति सलोपः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.