Page loading... Please wait.
3|3|90 - यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|3|90
SK 3268
यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्   🔊
सूत्रच्छेदः
यज-याच-यत-विच्छ-प्रच्छ-रक्षः (पञ्चम्येकवचनम्) , नङ् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 भावे  3|3|18 अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्  3|3|19
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
भावे अकर्तरि च कारके इति वर्तते। यजाऽदिभ्यो धातुभ्यो नङ् प्रत्ययो भवति। ङकारो गुणप्रतिषेधार्थः। यज्ञः। याच्ञा। यत्नः। विश्नः। प्रश्नः। रक्ष्णः। प्रच्छेः असम्प्रसारणं ज्ञापकात् प्रश्ने च आसन्नकाले 3|2|117 इति।
`यज देवपूजादौ` (धातुपाठः-1002), `टुयाच् याच्ञायाम्` (धातुपाठः-863), `{यती प्रयत्ने-धा।पा} यत प्रयत्ने`(धातुपाठः-30), `विच्छ गतौ` (धातुपाठः-1423), `प्रच्छ ज्ञीप्सायाम्` (धातुपाठः-1413), `रक्ष {पालने-- धातुपाठः-}रक्षणे` (धातुपाठः-658)--अत्र स्वाभाविकत्वाद्याचेरन्येषां नङ्प्रत्ययान्तानां पुंसि वृत्तिरिति तेभ्यो नङ् न घञपवादो भवति। यथादर्शनञ्च वासरूपविधना घञपि भवति- याग इति। याचेस्तु नङन्तसय स्वभावात् स्त्रियां वृत्तिरिति ततो नङ् `गुरोश्च हलः` 3|3|103 इति प्राप्तस्याकारप्रत्ययस्यापवादः। `कृत्यल्युटो बहुलम्` 3|3|113 इति वचनाद्वासरूपविधिर्न भवति। `ङकारो गुणप्रतिषेधः` इति। विच्छेर्लघूपधगुणो मा भूदित्येवमर्थः। ननु चान्तरङ्गत्वात् `छे च` 6|1|71 इति तुकैव विच्छेस्तावद्भवितव्यम्, तत्रालघूपधत्वादेव गुणो न भविष्यति, तत्क तत्प्रतिषेधार्थो ङकारः कत्र्तव्यः। `अनित्यमागमशासनम्`(व्या।प।99) इत्यस्य चैदेव नङो ङिकरणं ज्ञापकम्। यदा तह्र्रनित्यत्वात्, तुङ्न, तदा `च्छ्वोः शूडनुनासिके च` 6|4|19 इति सतुक्कस्य च्छकारस्य शादेशो विधीयमानः केवलस्य न प्राप्नोति? नैष दोषः; यस्मात् `च्छ्वोः`इति द्विच्छकारो निर्देशः। तत्रैकः सतुक्कः, द्वितीयः केवल एव, तेन केवलस्यापि शादेशो भविष्यति। यदि तु द्विच्छकारो निर्देशः `च्छ्वोः` इति द्विवचनं न प्राप्नोति,बहुत्वात् स्थानिनाम्? सौत्रत्वनान्निर्देशस्य बहुवचनस्य व्यत्ययेन द्विवचनं भविष्यतीत्यदोषः। अवश्यं द्विच्छकारो निर्देशः कत्र्तव्यः; अन्यथा `राल्लोपः` 6|4|21 इत्यत्र केवलस्य लोपो न स्यात्, केवलस्य च्छकारस्याप्रकृत्वात्। वचनं तु वकारलोपार्थमेव स्यात्। `यज्ञः, याच्ञा` इति। `स्तोः श्चुना श्चुः` 8|4|39 इति श्चुत्वेन नकारस्य ञकारः। `यत्नः` इति। `नेड् वशि कृति` 7|2|8 इतीट्प्रतिषेधः। `विश्नः, प्रश्नः` इति। `च्छ्वोः` 6|4|19 इत्यादिना च्छकारस्य शकारादेशः। `रक्ष्णः`इति। `ष्टुना ष्टुः` 8|4|40 इति नकारस्य णकारः। अथ प्रच्छेः ग्रहिज्यादिसूत्रेण 6|1|16 सम्प्रसारणं `प्रश्नः` इत्यत्र कस्मान्न भवतीत्यत आह-- `प्रच्छेः` इत्यादि। किं ज्ञापकमित्याह-- `प्रश्ने च` इत्यादि॥
नङे ङ्कारो विच्छेर्गुणप्रतिषेधार्थः, अन्यथान्तरङ्गत्वातुकि ठ्चछवोः शूडनुनासिके चऽ इति सतुक्कस्य च्छस्यादेशे कृते लघूपधत्वाद् गुणः स्यात् । नङ्न्ताः सर्वे पुंल्लिङ्गाः । याचिस्तु स्त्रीलिङ्गः । वासरूपविधिश्च यथाभिधानं भवति । प्रश्न इति । अत्र ग्रहिज्यादिसूत्रेण सम्प्रसारणं कस्मान्न भवतीत्याह---प्रच्छेरिति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यज्ञः । याच्ञा । यत्नः । विश्नः । प्रश्नः । प्रश्नेचासन्नकाले (कौमुदी-2777) इति ज्ञापकान्न सम्प्रसारणम् । ङित्वं तु विश्न इत्यत्र गुणनिषेधाय । रक्ष्णः ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् - यजयाच । भावेऽकर्तरि कारके चेति वर्तते । अत एवयज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः॑ इत्यत्र इज्यते इति यज्ञ इति व्याचक्षते । [विश्न इति ।च्छ्वोः शूडनुनासिके चे॑ति शः] ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
यज्ञः। याच्ञा। यत्नः। विश्नः। प्रश्नः। रक्ष्णः॥
महाभाष्यम्
यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ् (1065) (444 नङ्प्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 3 । 1 आ.23 सू.) (4041 वार्तिकम्।। 1 ।।) - यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणप्रतिषेधः- (भाष्यम्) यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणप्रतिषेधो वक्तव्यः। प्रश्न इति।। (ङ्कारप्रत्याख्यानभाष्यम्) एवं तर्हि अङित्करिष्यते। (4042 दूषणवार्तिकम्।। 2 ।।) - अङिति गुणप्रतिषेधः- (भाष्यम्) यद्यङिद् गुणस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ‐ -विश्न इति।। (दूषणभाष्यम्) सूत्रं च भिद्यते। (समाधानभाष्यम्) यथान्यासमेवास्तु। (दूषणस्मारणभाष्यम्) ननु चोक्तं यजादिभ्यो नस्य ङित्त्वे संप्रसारणप्रतिषेध इति। (दूषणोद्धारभाष्यम्) नैष दोषः। निपातनादेतत् सिद्धम्।। किं निपातनम्? प्रश्ने चासन्नकाले इति।। यजयाच।। 90 ।। (स्न्यधिकारोक्तप्रत्ययाः)