Page loading... Please wait.
3|3|4 - यावत्पुरानिपातयोर्लट्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|3|4
SK 2783
यावत्पुरानिपातयोर्लट्   🔊
सूत्रच्छेदः
यावत्-पुरा-निपातयोः (सप्तमीद्विवचनम्) , लट् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 भविष्यति  3|3|3
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
भविष्यति इत्येव। यावत्पुराशब्दयोर् निपातयोरुपपदयोः भविष्यति काले धातोर् लट् प्रत्ययो भवति। यावद् भुङ्क्ते। पुरा भुङ्क्ते। निपातयोः इति किम्? यावद् दास्यति तावद् भोक्ष्यते। करणभूतया पुरा व्रजिष्यति।
`यावद्भूङ्क्ते` इति। `भुजोऽनवने` 1|3|66 इत्यत्मनेपदम्। `श्नसोरल्लोपः` 6|4|111 त्यकारलोपः।`यावद्दास्यति तावद्भोक्ष्यते` इति। यत्परिमाणम्सय, तत् परिमाणमस्येति `यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्` 5|2|39 `दृग्दृशवतुषु` 6|3|88 इत्यनुवत्र्तमाने `आ सर्वनाम्नः` 6|3|90 इत्यात्त्वम्। `पुरा व्रजिष्यति`इति। `पृ पालनपूरणयोः` (धातुपाठः-1489)। `भ्राजभास` 3|2|177 इत्यादिना क्विप्, `उदोष्ठपूर्वस्य` 7|1|102 इत्युत्त्वम्, करणे तृतीयैकवचनम्। ननु चाव्युत्पन्नावेव यावत्पुराशब्दौ निपातौ, तो च व्युत्पादितौ, तो च व्युत्पादितौ, तत्र लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषयैव (व्या।प।3) तयोर्निपातयोग्र्रहणं भविष्यति, तत्किमर्थं निपातग्रहणम्? मन्दबुद्धीनां प्रतिपत्तिगौरवपरिहार्थमित्येके। अस्याः परिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थमित्यपरे। अनित्यत्वज्ञापनस्य तु प्रयोजनमुत्तरत्र वक्ष्यते॥
ठ्पुराऽ इत्यविभक्तिको निर्देशः, कर्मधारयो वा । निपातनाद्विशेषणस्य परनिपातः । निपातौ चैतौ निश्चयं द्योतयतः । एतयोश्च प्रयोगे वर्तमाने लण्न भवति; भविष्यत्कालतया वर्तमानकालताया बाधनात् । यावद्दास्यतीति । यत्परिमाणमस्य ठ्यतदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्ऽ, ठा सर्वनाम्नःऽ इत्यात्वम् । पुरा व्रजिष्यतीति । ठ्पृ पालनपूरणयोःऽ ठ्भ्राजभासऽ इत्यादिना क्विप्, ठुदोष्ठ।ल्पूर्वस्यऽ इत्युत्वम् । अस्य तृतीयान्तत्वं द्योतयितुं करणभूतयेत्युक्तम् । प्रतिपदोक्तत्वादेव निपातयोर्ग्रहणे सिद्धे निपातग्रहणं लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन ठातां पुग्णौऽ इत्यत्र लाक्षणिकरयाप्याकारान्तस्य पुग्भवति, ठ्क्रीङ्जीनां णौऽ क्रापयति, जापयतीति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
यावद्भुङ्क्ते । पुराभुङ्क्ते । निपातावेतौ निश्चयं द्योतयतः । निपातयोः किम् । यावद्दास्यते तावद्भोक्ष्यते । करणीभूतया पूरा यास्यति ॥
यावत्पुरानिपातयोर्लट् - यावत्पुरा । यावत् पुरा इति द्वे पदे । अनयोः प्रयुज्यमानयोर्लट् स्यादित्यर्थः । लुडादेरपवादः । निश्चयं द्योतयत इति ।यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारणे॑इत्यमरः । यावद्दास्यते तावद्भोक्ष्यते इति । यत्परिणमाणकं तत्परिमाणकमित्यर्थः ।यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतु॑बिति वतुबन्तत्वेन निपातत्वाऽभावान्न लडिति भावः । करणभूतयेति ।पुरा यास्यती॑ति प्रत्युदाहरणान्तरम् । पुर्शब्दस्य पुरेति तृतीयान्तमिदम् । तत्स्फोरणाय करणभूतयेत्युक्तम् ।
यावत्पुरानिपातयोर्लट् - यावत्पुरा । लक्षमप्रतिपदोक्तपरिभाषाऽनित्येति निपातग्रहमेन ज्ञाप्यते । यावद्भुङ्क्त इति । निश्चितं भोक्ष्यते इत्यर्थः । यावद्दास्यत इति.अनद्यतनभविष्यति तुयावद्दाता तावद्भोक्ते॑ति प्रत्युदाहर्तव्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
यावत्पुरानिपातयोर्लट् (939) (3097 वार्तिकम्।। 1 ।।) - यावत्पुरादिषु लडि्वधिर्लुटः पूर्वविप्रतिषिद्धम्- (भाष्यम्) यावत् पुरादिषु लडि्वधिर्भवति लुटः पूर्वविप्रतिषेधेन। यावत्पुरानिपातयोर्लङ्गवतीत्यस्यावकाशः ‐ ‐ -यावद्भुङ्क्ते। पुराभुङ्क्ते। लुटोवकाशः श्वः कर्ता श्वोध्येता। इहोभयं प्राप्नोति ‐ ‐ यावत् श्वो। पुरा श्वो भुङ्क्ते। लड् भवति पूर्वविप्रतिषेधेन।। (प्रश्नभाष्यम्) स तर्हि पूर्विप्रतिषेधो वक्तव्यः।। (समाधानभाष्यम्) न वक्तव्यः। अनद्यतने लुड् इत्यत्र यावत्पुरानिपातयोर्लड् इत्येतदनुवर्तिष्यते।। यावत्पुरा।। 4 ।।