Page loading... Please wait.
3|3|3 - भविष्यति गम्यादयः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|3|3
SK 3171
भविष्यति गम्यादयः   🔊
सूत्रच्छेदः
भविष्यति (सप्तम्येकवचनम्) , गमि-आदयः (प्रथमाबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 भविष्यति  3|3|3
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
भविष्यति काले गम्यादयः शब्दाः साधवो भवन्ति। प्रत्ययस्य एव भविष्यत्कालता विधीयते न प्रकृतेः। गमी ग्रामम्। आगामी। प्रस्थायी। प्रतिरोधी। प्रतिबोधी। प्रतियोधी। प्रतियोगी। प्रतियायी। आयावी। भावी। अनद्यतन उपसङ्ख्यानम्। श्वो गमी ग्रामम्।
`प्रत्ययस्यैव` इत्यादि। इदं हि भविष्यति गम्यादयः साधवो भवन्ति,यदि प्रत्ययस्यैव भविष्यत्कालता विधीयते, अथ तु प्रत्ययस्यान्यकालता स्यान्न ते भविष्यति साधवः स्युः।तस्मात् प्रत्ययस्यैवानेन प्रकारेण भविष्यत्कालता विधीयते। `ग्रामं गमी` इति। `गमेरिनिः` (द।उ।6।57) इतीनिप्रत्ययः,`सौ` 6|4|13 इति दीर्घः। `अकेनोर्भविष्यदाधमण्र्ययोः` 2|3|70 इति षष्ठआं प्रतिषिद्धायां ग्रामशब्दात् `कर्मणि द्वितीया` (2।32)। `आगामी` इति। `गमेरिनिः`(द।उ।6।57) इति वत्र्तमाने `आङि णित्` (द।उ।6।58)इतीनिः; णित्त्वादुपधावृद्धिः। `प्रस्थायी`इत्यादि। `ष्ठा गतिनिवृत्तौ` (धातुपाठः-928) `बुध बोधने` (धातुपाठः-1172), `युज समाधौ` (धातुपाठः-1177) `या प्रापणे` (धातुपाठः-1949) --एब्यः `सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये` 3|2|78 इति णिनिः।यातितिष्ठत्योः `आतो युक् चिण्कृतोः` 7|3|33 इति युक्। युजः `चजोः कुघिण्ण्यतोः` इति कुत्वम्। `भावी` इति। `आङि णित्` (पं।उ।4।7) इति वत्र्तमाने `भुवश्च` (पं।उ।4।8) इतीनिः, णित्त्वाद्वृद्धिः। `अनद्यतन उपसंख्यानम्` इति। किं पुनः कारणं न सिध्यति? भविष्यतीति लृटायं निर्देशः क्रियते, तेन च लृट एव विषये भविष्यत्सामान्ये स्यात्, न भविष्यदनद्यतने,ततो लुटो न विषयः, लृटा बाधितत्वात्। तस्मादनद्यतन उपसंख्यानं कत्र्तव्यम्। उपसंख्यानशब्दस्य चेह प्रतिपादनमर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- बहुलग्रहणमिहानुवत्र्तते,तेनानद्यतनेऽपि भविष्यतीति।एते च गम्यादयो लुङ्लृटोरुभयोरपि बाधकाः, अपबादत्वात्।अपवादत्वं तु येननाप्राप्तिन्यायेन (व्या।प।49) ननु च वासरूपविधिना लुङ्लृटावपि प्राप्नुतः, तद्विधौ `भविष्यति गम्यादयः` इत्यनुवृत्तेः? सत्यम्; अस्यामप्यनुवृत्तौ पक्षे एवेति चेत्? नैतदस्ति;एवं ह्रनुवृत्तिरपार्थिका स्यात्॥
यथा ठ्स्यदो जवेऽ इत्युक्ते जवशब्दपर्यायः स्यदशब्दो भवति, तथेहापि भविष्यच्छब्दपर्याया गम्यादयः प्राप्नुवन्तीत्याशङ्क्याह---प्रत्ययस्यैवेत्यादि । प्रकृत्यर्थगता भविष्यत्कालता । प्रत्ययस्यैव द्योत्यत्वेन विधीयते, न पुनः प्रकृत्यर्थपरित्यागेन समुदायस्येत्यर्थः । न प्रकृतेरिति । न प्रकृतेरपीत्यर्थः । गम्यादिषु केचिदुणादयः, केचिदष्टाध्यायीगताः । गमी, आगामीति । ठ्गमेरिनिःऽ ठाङ् इणिच्चऽ इतीनिः । भावी, प्रस्थायीति । अस्मिन्नेवाधिकारे ठ्भुवश्चऽ ठ्प्रात्स्थःऽ इतीनिः, णित्वाद् वृद्धिर्युक्च । रुधिबुधियुधियातिभ्यः प्रतिपूर्वेभ्यो प्रहादिनिः । अस्मादेव निपातनादित्यन्ये । ठ्सुप्यजातौऽ इत्यन्ये । प्रतियोगीति । संपृचादिसूत्रेण घिनुणि ठ्चजोः कु घिण्ण्यतोःऽ इति कुत्वम् । णिनि प्रत्यय एव न्यङ्क्वादिपाठादस्मादेव निपातनाद्वा कुत्वमित्यन्ये । अनद्यतन उपसंख्यानमिति । किं पुनः कारणं न सिद्ध्यति ? लृटायं निर्देशः क्रियते लृ ट् चानद्यतने लुटा बाध्यते, तेन लृट एव विषये एते स्युः । न वा वाक्यार्थत्वाद् गम्यादयः शब्दा विशेषे यत्सामान्यं तदाश्रयेण प्रवतन्ते । अनद्यतनाख्यस्तु विशेषः श्वः शब्दमहिम्ना गम्यते । विशेषविवक्षायां तु लुडेव भवति---श्वो गन्ता ग्राममिति । वासरूपविधिना च लृडपि भवति । तेन भविष्यति, गमिष्यतीत्यादयः प्रयोगा उपपद्यन्ते ॥
सिद्धान्तकौमुदी
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
भविष्यति गम्यादयः - भविष्यति गम्यादयः । गमिष्यतीति -गमी ग्रामम् । आगमिष्यतीति आगामी । गमेरिनिः ।आङि णित् इत्याङ्पूर्वस्य तु णित्त्वादुपधावृद्धिः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
भविष्यति गम्यादयः (968) (भविष्यत्कालाधिकारः) (565 भविष्यति गम्यादीनां साधकसूत्रम्।। 3। 3। 1 आदृ2 ) (3093 दूषणवार्तिकम्।। 1 ।।) - भविष्यतीत्यनद्यतन उपसंख्यानम्- (भाष्यम्) भविष्यतीत्यनद्यतन उपसंख्यानं कर्तव्यम्।श्वो ग्रामं गमी।। किं पुनः कारणं न सिध्यति? लृटायं निर्देशः क्रियते। लृट् चानद्यतने लुटा बाध्यते। तेन लृट एव विषये एते प्रत्ययाः स्युः लुटो विषये न स्युः। (3094 दूषणान्तरवार्तिकम्।। 2 ।।) - इतरेतराश्रयं च- (भाष्यम्) इतरेतराश्रयं च भवति। का इतरे तराश्रयता? भविष्यत्कालेन अयं निर्देशः क्रियते, निर्देशोत्तरकाला च भविष्यत्कालता। तदेतदितरेतराश्रयं भवति। इतरेतराश्रयाणि च न प्रकल्पन्ते।। (3095 समाधानवार्तिकम्।। 3 ।।) - उक्तं वा - (भाष्यम्) किमुक्तम्? एकं तावदुक्तम् ‐ - न वाऽपवादस्य निमित्ताभावादनद्यतने हि तयोर्विधानम् इति।। (शेषभाष्यम्) अपरमप्युक्तम् ‐ ‐ ‐ अव्ययनिर्देशात्सिद्धम् इति। अव्ययवता शब्देन निर्देशः कर्तव्यः। अवर्तमाने भूत इति। स तथा निर्देशः कर्तव्यः। न कर्तव्यः। अव्ययमेष भविष्यतिशब्दः। नैष भवतेर्लृट् ।। कथमव्ययसंज्ञा? विभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्च निपाता भवन्तीति निपातसंज्ञा ठनिपातोव्ययम् इत्यव्ययसंज्ञा। अथापि भवतेर्लृट्, एवमप्यव्ययमेव। कथम्? न व्येतीत्यव्ययमिति। क्व पुनर्न व्येति। एतौ कालविशेषौ भूतवर्तमानौ स्वभावतो भविष्यत्येव वर्तेते।। यदि तर्हि नव्येतीत्यव्ययमिति। न वा तद्विधानस्यान्यत्राभावात् । न वा भविष्यदधिकारेणार्थः।। किं कारणम्? तद्विधानस्यान्यत्राभावात्। येऽपि ह्येते इत उत्तरं प्रत्ययाः शिष्यन्ते, एतेऽप्येतौ कालविशेषौ न वियन्ति भूतवर्तमानौ स्वभावतो भविष्यत्येव वर्तन्ते।। (समाधानभाष्यम्) अत उत्तरं पठति। (3096 वार्तिकम्।। 4 ।।) - भविष्यदधिकारस्य प्रयोजनं यावत्पचति पुरापचतीत्यनपशब्दत्वाय- भविष्यतिग।। 6 ।।