Page loading... Please wait.
3|3|173 - आशिषि लिङ्लोटौ
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|3|173
SK 2195
आशिषि लिङ्लोटौ   🔊
सूत्रच्छेदः
आशिषि (सप्तम्येकवचनम्) , लिङ्-लोटौ (प्रथमाद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
आशिषि लिङ्-लोटौ
सूत्रार्थः
अप्राप्तस्य इच्छां दर्शयितुम् लिङ्लकारः लोट्लकारः च प्रयुज्येते ।
"आशीः" इत्युक्ते "अप्राप्तस्य इच्छा" । यद् किमपि इष्टम् अस्ति परन्तु न प्राप्तम् (न च लीलया प्राप्तुं शक्यते), तस्य प्राप्तेः इच्छां दर्शयितुम् लिङ्लकारस्य लोट्लकारस्य च प्रयोगः भवति । यथा -
1. ईश्वरः मे विपुलम् आयुष्यम् दद्यात् / ईश्वरः मे विपुलम् आयुष्यम् ददातु ।
2. भवान् चिरं जीव्यात् / भवान् चिरं जीवतु ।
3. मम शत्रुः मृषीष्ट । मम शत्रुः म्रियताम् ।

यः लिङ्लकारः आशीषि अर्थे प्रयुज्यते, तस्य निर्देशः "आशीर्लिङ्लकारः" नाम्ना क्रियते । विधिलिङ्लकारस्य अपेक्षया अस्य रूपाणि भिन्नानि भवन्ति, यतः लिङ्गाशिषि 3|4|116 इत्यनेन आशीर्लिङ्लकारस्य प्रत्ययाः आर्धधातुकसंज्ञकाः भवन्ति । लोट्लकारस्य विषये एतादृशः भेदः नास्ति, अतः लोट्-लकारस्य आशीषि अर्थे अपि भिन्नं नाम न दीयते ।

ज्ञातव्यम् - "आशीषि" अर्थे लोट्लकारस्य "तु" प्रत्ययस्य तथा "हि" प्रत्ययस्य तुह्योस्तातङाशिष्यन्यतरस्याम् 7|1|35 इत्यनेन वैकल्पिकः "तातङ्" आदेशः अपि भवति । यथा - पठतु/पठतात्, लिख/लिखतात् - आदयः । यत्र लोट्-लकारः अन्येषु अर्थेषु प्रयुज्यते, तत्र तु एतादृशः आदेशः न भवति ।
One-line meaning in English
लिङ्लकार and लोट्लकार are used to express the desire of something that cannot be easily attained.
काशिकावृत्तिः
आशंसनम् आशीः, अप्रप्तस्य इष्टस्य अर्थस्य प्राप्तुम् इच्छा। प्रकृत्यर्थविशेषणं च एतत्। अशीर्विशिष्टे ऽर्थे वर्तमानाद् धातोः लिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवतः। चिरं जीव्याद् भवान्। चिरं जीवतु भवान्। आशिषि इति किम्? चिरं जीवति देवदत्तः।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
आशीर्विशष्ट इत्याशास्यमान इत्यर्थः । विध्यादिसूत्र एवाशीर्ग्रहणं न कृतम्, ठ्स्मे लोट्ऽ इत्यादिविषयेऽपि परत्वादेष विधिर्यथा स्यादिति । अवश्यं चोतरार्थमिहाशीर्ग्रहणं कर्तव्यम् ॥
सिद्धान्तकौमुदी
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
आशिषि लिङ्लोटौ - आशिषि लिङ् । आशिष्यपीत्यर्थः । आशासनमासीः, इष्टप्राप्तीच्छा ।
आशिषि लिङ्लोटौ - ननु विध्यादिसूत्र एव संप्रश्नप्रार्थनाशीःष्वित्युच्यतां किमनेन पृथक्सूत्रकरणेनेति चेत् । अत्राहुः — - इह हिक्तिच्क्तौ चे॑त्युत्तरसूत्रार्तमाशिषीति तावदावश्यकम् । लिङ्लोटावपीहैव विधेयौ, विध्यादिसूत्रे आशीग्र्रहणे हिस्मे लो॑डित्यादिना स्वविषये परत्वादद्बाधः स्यात् । सिद्धान्ते तु परत्वादेष विधिःस्मे लो॑रडित्यादेर्बाधक इति महान्विशेष इति॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.