॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|3|162
SK 2194
3|3|162
लोट् च   🔊
SK 2194
सूत्रच्छेद:
लोट् - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
विधि-निमन्त्रण-आमन्त्रण-अधीष्ट-सम्प्रश्न-प्रार्थनेषु  [3|3|161] - सप्तमीबहुवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91]
सम्पूर्णसूत्रम्
विधि-निमन्त्रण-आमन्त्रण-अधीष्ट-सम्प्रश्न-प्रार्थनेषु लोट् च
सूत्रार्थ:
विधिः, निमन्त्रणम्, आमन्त्रणम्, अधीष्टम्, सम्प्रश्नः, प्रार्थना - एतेषु अर्थेषु धातोः परः आद्युदात्तः लोट् -प्रत्ययः भवति ।
अनेन सूत्रेण लोट्लकारस्य विधानम् क्रियते । लोट्लकारस्य प्रयोगः सामान्यरूपेण "प्रवर्तनायाम्" क्रियते । "प्रवर्तना" इत्युक्ते "केनापि कथं कार्यं क्रियेत - अस्मिन् विषये कृतम् बोधनम्" । एतत् बोधनम् अनेन सूत्रेण षट्सु अवस्थासु विभाजितम् अस्ति - विधिः, निमन्त्रणम्, आमन्त्रणम्, अधीष्टम्, सम्प्रश्नः, तथा प्रार्थना । क्रमेण पश्यामः -

1. विधिः इत्युक्ते "प्रेरणा / आज्ञा" । सामान्यरूपेण भृत्यम् / सेवकं प्रति यादृशः व्यवहारः क्रियते, तादृशं व्यवहारम् दर्शयितुम् लिङ्लकारः प्रयुज्यते । यथा - "राजा सेवकं ब्रूते - वस्त्रं क्षालय"।
2. निमन्त्रणम् इत्युक्ते, श्राद्धभोजनादिषु दौहित्रादेः प्रवर्तनम् । यथा - "इह श्राद्धे भवान् भुङ्क्ताम्" । निमन्त्रणस्य स्वीकारः एव कर्तव्यः, तस्य अस्वीकारं न कर्तुं शक्यते ।
3. आमन्त्रणम् इत्युक्ते कामचारानुज्ञा । यथा - "यथेच्छम् इह भवान् भुङ्क्ताम्" । आमन्त्रणस्य स्वीकारः अपि कर्तुं शक्यते, अस्वीकारः अपि कर्तुं शक्यते, अत "यथेच्छम्" इति प्रयुक्तम् अस्ति ।
4. अधीष्टम् इत्युक्ते सत्कारपूर्वकः (धनम् आदि दत्त्वा) व्यापारः । यथा - "मम पुत्रम् अध्यापयतु भवान्!" ।
5. सम्प्रश्नः इत्युक्ते कर्तव्य-अकर्तव्यविषयकः प्रश्नः । यथा - "किम् सः व्याकरणम् पठतु?"
6. प्रार्थना इत्युक्ते याचना । यथा - "भवान् मे अन्नं ददातु" ।

एतेषु षट्सु अर्थेषु लोट्लकारस्य प्रयोगः अनेन सूत्रेण दीयते ।

ज्ञातव्यम् - विधिनिमन्‍त्रणामन्‍त्रणाधीष्‍टसंप्रश्‍नप्रार्थनेषु लिङ् 3|3|161 इत्यनेन लिङ्लकारस्य प्रयोगः अपि एतेषु सर्वेषु अर्थेषु एव क्रियते । अतः एतेषु अर्थेषु लोट्-लकारः तथा विधिलिङ्-लकारः समानार्थिनौ स्तः ।
One-line meaning in English
लोट्लकार can be used to indicate विधि (= order) , निमन्त्रण ( = an invitation that cannot be rejected), आमन्त्रण (= an invitation that can be rejected), अधीष्ट (= Ask something with respect, often in exchange of money or something else), सम्प्रश्न (= A question about doing or not doing something) and प्रार्थना (= request).
काशिकावृत्तिः
लोट् प्रत्ययो भवति धातोः विध्यादिषु अर्थेषु। योगविभाग उत्तरार्थः। विधौ तावत् कटं तावत् भवान् करोतु। ग्रामं भवानागच्छतु। निमन्त्रणे अमुत्र भवानास्ताम्। अमुत्र भवान् भुङ्क्ताम्। आमन्त्रने इह भवान् भुङ्क्ताम्। अधीष्टे अधीच्छामो भवन्तं माणवकं भवानध्यापयतु, माणावकं भवानुपनयताम्। सम्प्रश्ने किं नु खलु भो व्याक्रनम् अध्ययै। प्रार्थने भवति मे प्रार्थना व्याकरणम् अध्ययै, छन्दो ऽध्ययै।
यदि विध्यादिष्वेव लोड्भवत्येवं योगविभागः किमर्थं क्रियते? इत्याह-- `योगविभाग उत्तरार्थः` इति। उत्तरसूत्रे लोट एवानुवृत्तिर्यथा स्यात्, लिङो मा भूदिति। `करोतु` इति। `एरुः` 3|4|86 इत्युक्तम्। `अध्ययै` इति। `आडुत्तमस्य पिच्च` 3|4|92 इत्याट्, टेरेत्वे कृते `एत ऐ` 3|4|93 , `आटश्च` 6|1|87 इति वृद्धिः, प्रकृतेर्गुणायादेशौ॥
योगविभाग उतरार्थ इति । उतरत्र लोट एवानुवृत्तिर्यथा स्याल्लिङे मा भूदिति । अध्ययै इति । इट्, उतमैकवचनम्, टेरेत्वम्, ठेत ऐऽ, ठाहुतमस्य पिच्चऽ इत्याडागमः, ठाटश्चऽ इति वृद्धिः, प्रकृतेर्गुणायादेशौ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
विध्यादिष्वर्थेषु धातोर्लोट् स्यात् ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
`विधिनिमन्त्रणे`त्याद्यनुवर्तते। तदाह-- विध्यादिष्विति॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
भविष्यदर्थाद्धातोरॢट् क्रियार्थायां क्रियायां सत्यामसत्यां वा। स् य इट्। भविष्यति। भविष्यतः। भविष्यन्ति। भविष्यसि। भविष्यथः। भविष्यथ। भविष्यामि। भविष्यावः। भविष्यामः।लोट् च॥ विध्याद्यर्थेषु धातोर्लोट्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!