Page loading... Please wait.
3|3|101 - इच्छा
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|3|101
SK 3278
इच्छा   🔊
सूत्रच्छेदः
इच्छा (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 भावे  3|3|18 अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्  3|3|19 स्त्रियाम्  3|3|94
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
इषेः धातोः शः प्रत्ययो यगभावश्च निपात्यते। इच्छा। परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानाम् उपसङ्ख्यानम्। परिचर्या। परिसर्या। मृगया। अटाट्या। जागर्तेरकारो वा। जागरा, जागर्या।
इषर्भावे शप्रत्ययो भवति; अभिधानशक्तिस्वाभाव्यात्, न कारके। `यगभावश्च` इति। `सार्वधातुके यक्` 3|1|67 इति यक् स्यात्, अतस्तदभावो निपात्यते। `इच्छा` इति। `इषुगमि` 7|3|77 इत्यादिना छत्वम्।`परिचर्या` इत्यादि। `चर गत्यर्थः` (धातुपाठः-559), `सृ गतौ` (धातुपाठः-965), `मृग अन्वेषणे` (धातुपाठः-1900) चुरादावदन्तः, `अट पट गतौ` (धातुपाठः-295,296)--एभ्यो भावे शः, पूर्ववद्यक्, सत्र्तेर्गुणः। मृगयतेरकारलोपाभावः, `णेरनिटि` 6|4|51 इति णिलोपः। `अटाटआ` इति। अटतेर्द्विवचनात्त्वञ्चाभ्यासस्य।`जागत्र्तेरकारो वा` इति। यदा शस्तदा `सार्वधातुके यक्` 3|1|67 , `जाग्रोऽविचिण्णल्ङित्सु` 7|3|85 इति गुणः। `जागरा` इति यदा त्वकारः॥
इषेर्धातोरिति । ठिषु इच्छायाम्ऽ इत्यस्माद्भावे शप्रत्ययो भवतीति; न त्वकर्तरि कारके, स्वभावात् । परिचर्येत्यादि । परिचर्यादीनामपि निपातनस्योपसंख्यानम्, परिचर्यादयोऽपि शप्रत्ययान्ता निपातयितव्या इत्यर्थः । तत्र सर्वत्र शप्रत्ययो यक्च निपात्यते । परिचर्याउपूजा । परिसर्याउ परिसरणम्, अत्र गुणोऽपि निपात्यते । ठ्मृग अन्वेषणेऽ चुरादावदन्तः, अत्रातो लोपाभावः; निपातनात् । शे यकिणिलोपः---मृगया । अटतेः शे यकि यका सह टकारस्य द्विर्वचनम्, पूर्वभागे यकारस्य निवृत्तिर्दीर्घत्वमित्येतत्सर्वं निपात्यते । हलादिशेषस्तु नास्ति; षाष्ठिके द्विर्वचनेऽभ्याससंज्ञाविधानाद् । यदा त्वट।ल्र्त्यसूर्णोतीनामिति यङ्न्तात् ठप्रत्ययात्ऽ इत्यकारः, तदातो लोपे यलोपे चाटाटेति भवति । जागर्तेरकारो वेति । वाशब्दात्पक्षे शः, तदा सार्वधातुके यक्, ठ्जाग्रोऽविचिण्णल्ङ्त्सुऽ ईति गुणः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
ईषेर्भावे शो यगभावश्च निपात्यते । इच्छा ॥परिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसङ्ख्यानम् (वार्तिकम्) ॥ शो यक् च निपात्यते । परिचर्या पूजा । परिसर्या परिसरणम् । अत्र गुणोऽपि । शे यकि णिलोपः । मृगया । अटतेः शे यकि ट्यशब्दस्य द्वित्वं पूर्वभागे यकारनिवृत्तिर्दीर्घश्च । अटाट्या ॥जागर्तेरकारो वा (वार्तिकम्) ॥ पक्षे शः । जागरा । जगर्या ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
इच्छा - इच्छा । इषेर्भाव इति । न त्वकर्तरि कारकेऽपीत्यर्थः । अतएव करणेऽर्थे इष्यतेऽनया इष्टिरिति प्रागुक्तम् । यकारनिवृत्तिरिति । हलादिः शेषस्तु नास्ति, षाष्ठाद्वित्वे धातुद्वत्वे वाऽभ्याससंज्ञास्वीकारात् । इह च तदुभयाऽभावादिति भावः । अटाटएति । यदा तु अटतेर्यङन्तादप्रत्ययादित्यकारस्तदाऽतोलोपेयस्य हलः॑ इति यलोपेऽटाटेति रूपं बोध्यम् । द्वित्वे हलादिः शेषे सतिदीर्घोऽकितः इत्यभ्यासस्य दीर्घप्रवृत्तेः । जागर्तेरिति । शे परतःसार्वधातुके यक् ।जाग्रोऽविचिण्ण॑लिति गुणः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इषेर्निपातोऽयम्॥
महाभाष्यम्
इच्छा (1086) (559 शप्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 3 । 1 आ.28) (प्रश्नभाष्यम्) किं निपात्यते? (समाधानभाष्यम्) इषेः शे यगभावः। (आक्षेपभाष्यम्) अत्यल्पमिदमुच्यते इच्छेति। (4051 वार्तिकम्।। 1 ।।) - इच्छापरिचर्यापरिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् - (भाष्यम्) इच्छापरिचर्यापरिसर्यामृगयाऽटाट्यानामुपसंख्यानं कर्तव्यम्।। (4052 वार्तिकम्।। 2 ।।) - जागर्तेरकारो वा - (भाष्यम्) (जागर्तेरकारो वा वक्तव्यः) जागर्या । जागरा ।। इच्छा ।। 101 ।।