॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|2|48
SK 2965
3|2|48
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः   🔊
SK 2965
सूत्रच्छेद:
अन्त-अत्यन्त-अध्वन्-दूर-पार-सर्व-अनन्तेषु - सप्तमीबहुवचनम् , डः - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91]
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.

The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
संज्ञायाम् इति न अनुवर्तते। अन्त अत्यन्त अध्वन् दुर पार सर्व अनन्त इत्येतेषु कर्मसु उपपदेषु गमेः डप्रत्ययो भवति। अन्तगः अत्यन्तगः। अध्वगः। दूरगः। पारगः। सर्वगः। अनन्तगः। अनन्तगः। डकरः टिलोपार्थः, डित्यभस्य अप्यनुबन्धकरणसामर्थ्यातिति। डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसङ्ख्यानम्। सर्वत्रगः। पन्नगः। उरसो लोपश्च। उरसा गच्छति इति उरगः। सुदुरोरधिकरणे। सुखेन गच्छत्यस्मिनिति सुगः। दुर्गः। निरो देशे। निर्गो देशः। अप्र आह डप्रकरणे ऽन्येष्वपि दृश्यते इति। स्त्र्यगारगः। ग्रामगः। गुरुतल्पगः।
`डकारष्टिलोपार्थः`इति। डिति `टेः` 6|4|155 इति टिलोपो यथा स्यात्। कथं पुनः सत्यपि डकारे टिलोपो लभ्यते, यावता भसंज्ञकस्य हि टिलोप उच्यते, न चेह भसंज्ञाऽस्तीत्याह-- `डित्यभस्यापि` इत्यादि। यदि सत्यपि डिति टिलोपो मा भूत्, तदा तस्य वैयथ्र्यं स्यादिति भावः। ननु चश्रवणार्थ भविष्यति, तत्कुतो वैयथ्र्यं स्यात्? एवं मन्यते-- `प्रावृट्शरत्कालदिवाञ्जे` 6|3|14 इति कृतटिलोपस्य जनेर्डप्रत्ययान्तस्यायं निर्देशं करोति, ततोऽवसीयते डकारस्याश्रवणार्थतेति। `सर्वत्र` इत्यादि। उपसंख्यानशब्दस्य प्रतिपादनमर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम्-- `गमश्च` 3|2|47 इत्यतश्चकारोऽनुवत्र्तते। तस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् सर्वत्रेत्यादानुपपदे डो भविष्यतीति। सर्वत्रशब्दश्चात्र सुपीत्यनेन सम्बध्यते, न तु कर्मणीत्यनेन; तस्याधिकरणशक्तिप्रधानत्वात् कर्मत्वानुपपत्तेः। पन्नशब्दः क्रियाविशेषणत्वात् कर्मणीत्यनेन सम्बध्यते। प्रतिपादितं हि `करणे च स्तोकाल्प` 2|3|33 इत्यादिसूत्रे क्रियाविशेषणस्य कर्मत्वम्।`उरसो लोपश्च` इति। `अलोऽन्त्यस्य` 1|1|51 इति सकारस्य।`सुदुरोरधिकरण` इति। ल्युडपवादो डो विधीयते। वाऽसरूपविधिना सोऽपि भवति-- सुगमनम्, दुर्गमनमिति। अधिकरण इति किम्? कर्मणि मा भूत्। `ईषद्दुःसुषु` 3|3|126 इत्यादिना खलेव भवति-- सुगमः, दुर्गम इति।`निरो देशे` इति। निर्शब्द उपपदे गमेर्डो भवति देशेऽधिकरणे। निर्गम्यतेऽस्मिन् देशे निर्गो देशः। देशादन्यत्र ल्युडेव-- निर्गमनमिति॥
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः॥ अनुबन्धकरणसामर्थ्यादिति। श्रवणार्थस्तु डकारो न भवति, ठ्पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषुऽ इति कृतटिलोपस्य डप्रत्ययान्तस्य निर्देशात्। अत्रात्यन्तानन्तग्रहणमनर्थकम्, अन्तशब्दोऽत्र गृह्यते, तेन कर्मणो विशेषणातदन्तविधिर्भविष्यति। उपपदविधौ तु न सर्वत्र तदन्तविधिः, उपपदविधौ तदाद्यादिग्रहणमिति नियमात्। पन्नं पतितं यथा गच्छतीति पन्नगः। ठ्सुदुरोरधिकरणेऽ इति कर्मणि खलेव भवति----सुगमः, दुर्गम इति। अन्यत्रापि द्दश्यत इति। एवं च सूत्रमपि प्रपञ्चार्थम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
संज्ञयामिति निवृत्तम् । एषु गमेर्डः स्यात् । डित्त्वासामर्थ्यादभस्यापि टेर्लोपः । अन्तं गच्छतीत्यन्तग इत्यादि ॥ ।सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम् (वार्तिकम्) ॥ सर्वत्रगः । पन्नं पतितं गच्छतीति पन्नगः । पन्नमिति पद्यतेः क्तान्तं क्रियाविशेषणम् ॥ । उरसो लोपश्च ॥ उरसा गच्छतीत्युरगः ॥ ।सुदुरोरधिकरणे (वार्तिकम्) ॥ सुखेन गच्छत्यत्र सुगः । दुर्गः ॥ ।अन्यत्रापि दृश्यत इति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ ग्रामगः ॥डे च विहायसो विहादेशो वक्तव्यः (वार्तिकम्) ॥ विहगः ॥
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः - अन्तात्यन्त । इत्यादि व्यक्तम् । सर्वत्रपन्नयोरिति । सर्वत्रशब्दे, पन्नशब्दे चोपपदे गमेर्डस्योपसङ्ख्यानमित्यर्थः उरस इति । उरसि उपपदे गमेर्डः, उरः शब्दान्त्यस्य लोपश्चेति वक्तव्यमित्यर्थः । सुदुरोरिति । सु, दुर् — अनयोरुपपदयोर्गमेर्डः स्यात् अधिकरणे वाच्ये इत्यर्थः । अन्यत्रापि दृश्यत इति । अन्येष्वप्युपपदेषु अन्येभ्योऽपि धातुभ्यो डो दृश्यते इत्यर्थः । अनेनैव सिद्देसर्वत्रपन्नयो॑रित्यादि प्रपञ्चार्थमेव । एवं च "सप्तम्यां जनेर्डः" इत्यत्रापिअन्येष्वपि दृश्यते॑ इति प्रपञ्चार्थमेव । डे चेति ।विहायसो विहे॑त्युक्तस्य खज्विषयत्वादिदं वचनम् । विहग इति । खचि तु मुमि विहङ्गम इति रूपम् ।
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः - * सुदुरोरधिकरणे । कर्मणि तुईषद्दुःसुषु॑ इति खलेव । सुखेन गम्यत इति सुगमः पन्थाः । दुर्गमः । * दारावाहनोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् । दाराविति शब्दापेक्षया पुंलिङ्गता । तदाह — दारुशब्दे इति ।कष्ठं दार्विन्धनं त्वेधः॑ इत्यमरः । टविधानार्थमिदम् । अण् तुकर्मण्य॑णित्येव सिद्धः ।अलोऽन्त्यस्ये॑त्येव सिद्धेरन्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । अन्यथा हि टप्रत्ययः संभाव्येत । दार्वाहन्तीति दार्वाघाटः ।गोधाकालकादार्वाघाटस्ते वनस्पतीनाम्
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अन्तात्यन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु डः (7815) (485 गमेर्डप्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 2 ।। 1 ।। आ.17 सू.) (2037 उपपदन्यूनतापूरकवार्तिकम्।। 1 ।।) - डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानम्- (भाष्यम्) डप्रकरणे सर्वत्रपन्नयोरुपसंख्यानं कर्तव्यम्। सर्वत्रगः पन्नगः।। (2038 न्यूनतापूरकवार्तिकम्।। 2 ।।) - उरसो लोपश्च- (भाष्यम्) उरसो लोपश्च वक्तव्यः उरगः।। (2039 न्यूनतापूरकवार्तिकम्।। 3 ।।) - सुदुरोरधिकरणे- (भाष्यम्) सुदुरोरधिकरणे डो वक्तव्यः। सुगः दुर्गः।। (2040 न्यूनतापूरकवार्तिकम्।। 4 ।।) - निसो देशे - (भाष्यम्) निसो देशे डो वक्तव्यः। निर्गो देशः।। अपर आह ‐ ‐ (2041 अपरिसंख्यातोपपदवार्तिकम्।। 5 ।।) - डप्रकरणे अन्येष्वपि दृश्यते- (भाष्यम्) डप्रकरणे अन्येष्वपि डो भवतीति वक्तव्यम्। तत्र स्त्र्यगारगः अश्नुते यावदन्नाय ग्रामगः ध्वंसते गुरुतल्पग इति।। अन्तात्यन्ता।। 48 ।।