Page loading... Please wait.
3|2|136 - अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|2|136
SK 3116
अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच्   🔊
सूत्रच्छेदः
अलंकृत्-निराकृत्-प्रजन-उत्पच-उत्पत-उन्मद-रुचि-अपत्रप-वृतु-वृधु-सह-चरः (पञ्चम्येकवचनम्) , इष्णुच् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91 वर्तमाने  3|2|123 आ क्वेस्तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु  3|2|134
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
अलङ्कृञादिभ्यो धातुभ्यः तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययो भवति। अलङ्करिष्णुः। निराकरिष्णुः। प्रजनिष्णुः। उत्पचिष्णुः। उत्पतिष्णुः। उन्मदिष्णुः। रोचिष्णुः। अपत्रपिष्णुः। वर्तिष्णुः। वर्धिष्णुः। सहिष्णुः। चरिष्णुः। अलङकृञो मण्डनार्थाद् युचः पूर्वविप्रतिषेधेनेष्णुज् वक्तव्यः।
अलम्पूर्वः करोतिः, पुनः स एव निराङपूर्वः, `जनी प्रादुर्भावे` (धातुपाठः-1149) प्रपूर्वः;`{पचि धातुपाठः-} पच व्यक्तीकरण` (धातुपाठः-174);`पद गतौ` (धातुपाठः-1898), पतिमन्ये पठन्ति;`शल हुल पत्लृ गतौ` (धातुपाठः-843,844,845)। `{मदी हर्षग्लेपनयोः`-धातुपाठः-)मदी तृप्तिसाधने` (धातुपाठः-815)-- एते पदादय उत्पूर्वाः। `रुच {दीप्तवभिप्रीतौ च` -धातुपाठः-} दीप्तौ` (धातुपाठः-745); `त्रपूष् लज्जायाम्` (धातुपाठः-374) अपपूर्वः, `वृतु वत्र्तने` (धातुपाठः-758), `वृधु वृद्धौ` (धातुपाठः-759), `षह मर्षणे` (धातुपाठः-1809), `चर गत्यर्थः` (धातुपाठः-559)-- एभ्य इष्णुज् भवति, {तृणोऽपवादः इति, मु।पाठः} तृनोऽपवादः। यदा त्वलम्पूर्वः करोतिर्मण्डने वत्र्तते, तदा `क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च` 3|2|151 इति युच् प्राप्नोति;पूर्वविप्रतिषेधश्च वक्तव्यः; अन्यथा मण्डनादन्यत्र सावकाशमिष्णुचं परत्वाद्बाधते। येऽत्र सोपसर्गाः पठन्ते, तेभ्य एतदुपसर्गपूर्वेभ्य एव भवति, अन्येभ्यस्त्वनियमेन॥
अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच्॥ कृञिति करोतेर्ग्रहणम्, प्रसिद्धेः, न हिसार्थस्य। ठ्जनी प्रादुर्भावेऽ ठ्डुपचष्पाकेऽ,ठ्पचि व्यक्तीकरणे इत्यस्येदित्वान्नुमा भाव्यमिति नायं निर्द्देशः सम्भवति। ठ्शल हुल पत्लृ गतौऽ ठुत्पत्तिष्णू च चेरतुः खरदूषणौऽ इति भट्टिकाव्ये प्रयोगः।ठ्पद गतौऽ इत्यन्ये पठन्ति। ठ्मदो हर्षेऽ,ठ्मद तृप्तियोगेऽ इत्ययं तु चुरादिः, तस्योन्मदेति निर्द्देशो न सम्भवति। ठ्रुच दीप्तौऽ,ठ्त्रपूष् लज्जायाम्ऽ,ठ्वृतु वर्तनेऽ ठ्वृधु वृधौऽ,ठ्षह मर्षणेऽ,ठ्चर गत्यर्थः। येऽत्र सोपपदा उपातास्तत्रोपातादेव रूपाद्भवति, तत एतन्न नोदनीयम्----ठुदः पचपतमदऽ इति वक्तव्यम्, किं स्वरूपतः? प्रत्येकमुत्पूर्वपाठेनेति तेन समुत्पत्तिष्णुरिति न भवतीत्याहुः। ये तु निरुपपादा उपातास्तेभ्यो यथादर्शनं भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । प्रजनिष्णुः । उत्पतिष्णु । उत्पचिष्णुः । उन्मदिष्णुः । रोचिष्णुः । अपत्रपिष्णुः । वर्तिष्णुः । वर्धिष्णुः । सहिष्णुः । चरिष्णुः ॥
अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद- रुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच् - अलङ्कृढञ् । अलङ्कृञ्, निराकृञ्, प्रजन, उत्पच, उत्पत, उन्मद, रुचि, अपत्रप, वृतु, वृधु, सह, चर एषां द्वादशनां द्वन्द्वात्पञ्चमी । एभ्यस्तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् स्यात् । इत्यादीति । निराकरिष्णुः, प्रजनिष्णुः, उत्पचिष्णुः, उत्पतिष्णुः, उन्मदिष्णुः, रोचिष्णुः, अपत्रपिष्णुः, वर्तिष्णुः, वर्धिष्णुः, सहिष्णुः, चरिष्णुः ।
अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मद- रुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच् - अलङ्कृञ् । कृञिति डुकृञ् करण इत्यस्यैव ग्रहणं न तु कृञ् हिंसायामित्यस्य ,प्रसिद्धाऽप्रसिद्धयोः प्रसिद्धस्यैव ग्रहण॑मिति न्यायात् । निराङ्पूर्वोऽपि कृञ् स एव । प्रपूर्वो जनी प्रादुर्भावे । इह डुपचष् पाके, पत्लृ गतौ, मदी हर्षे, एते त्रयोऽपि उत्पूर्वाः पठन्ते । तत्रउदः पचपतमद॑ इत्येव वक्तव्ये प्रत्येकमुत्पूर्वसय् पाठ उपसर्गान्तरनिवृत्त्यर्थस्तेन समुत्पतिष्णुरित्यादि न भवतीत्याहुः । रुच दीप्तौ । अपपूर्वः त्रपूष् लज्जायाम्, वृतु वर्तने, वृधु वृद्धौ,षह मर्षणे,चर गतौ । इत्यादीति । आदिशब्दग्राह्रास्तु निराकरिष्णुः, प्रजनिष्णुः, उत्पचिष्णुः,उत्पत्तिष्णुः, उन्मदिष्णुरिति ।उत्पतिष्णूसहिष्णू च चेरतुः खरदूषणौ॑ इति भट्टिः । कालिदासोऽप्याह — फलानामुत्पत्तिष्णवः॑इति । केचित्तुः — पत इत स्थाने दान्तं सूत्रे पठित्वा पद गतावित्यस्मात्प्रत्ययमाहुः । उन्मदिष्णुः, रोचिष्णुः, अपत्रपिष्णुः, वर्तिष्णुः, चरिष्णुः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.