Page loading... Please wait.
3|1|95 - कृत्याः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|95
SK 2831
कृत्याः   🔊
सूत्रच्छेदः
कृत्याः (प्रथमाबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ण्वुल्तृचौ 3|1|133 इति वक्ष्यति। प्रागेतस्माण् ण्वुल्संशब्दनाद् यानित ऊर्ध्वम् अनुक्रमिष्यामः, कृत्यसञ्जकस्ते वेदितव्याः। तत्र एव उदाहरिस्यामः। कृत्यप्रदेशः कृत्यैरधिकाऽर्थवचने 2|1|33, कृत्यानां कर्तरि वा 2|3|71 इत्येवम् आदयः।
`कृत्याः` इति बहुवचनेन निर्देशो बहुत्वात् संज्ञिनाम्। अथ वा-- अनुक्तकृत्प्रत्ययसंग्रहार्थं बहुवचनम्। तेन `केलिमर उपसंख्यानम्` (वा।121) इत्येतत् कत्र्तव्यं न भवति। `ण्वुल्तृचाविति वक्ष्यति` इति। अथ रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्` 3|3|108 इत्यस्य ण्वुलोऽवधित्वं कस्मान्न विज्ञायते? ज्ञापकात्। यदयम् `अर्हे कृत्यतृचश्च` 3|3|169 इति कृत्यग्रहणं कृत्वा तृज्ग्रहणं करोति, ततो ज्ञायते-- नास्यावधित्वमिति; अन्यथा तृचोऽपि कृत्यत्वाद्भदेनोपादानमनर्थकं स्यात्। यद्येवम्; प्राग्वचनमनर्थकं स्यात्, अत एव ज्ञापकात् तृच इयं संज्ञा न भविष्यति? नैतदस्ति; असति ह्रेतस्मिन्, ज्ञापकात् तृच एव न स्यात्। ण्वुलस्तु स्यादेव। स्यादेतत्-- योगापेक्षं ज्ञापकम्, एतस्मिन् योगे कृत्यसंज्ञा भवति-- एषोऽर्थस्तृज्ग्रहणेन ज्ञाप्यते, तेन ण्वुलोऽपि न भविष्यतीति? एवमन्येषामजादीनां स्यात्, प्रतिपत्तिगौरवञ्च स्यात्, योगापेक्षस्य ज्ञापकस्य दुर्विज्ञानत्वात्॥
कृत्याः प्राङ् ण्वुलः॥ ण्वुलतृचाविति वक्ष्यतीति। ठ्रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम्ऽ मित्ययं त्ववधिर्न भवति; ठर्हे कृत्यतृचश्चऽ इति पृथक् तृचो ग्रहणात्। यद्येवम्, ठ्प्राङ् ण्वुलःऽ इति न वक्तव्यम्, ठ्कृत्याःऽ इत्येवास्तु, तृज्ग्रहणादेव ज्ञापकात्परतोऽनुवृत्तिर्न भविष्यति, योगापेक्षं च ज्ञापकम् ठ्ण्वुल्तृचौऽ इत्यस्माद्योगात्प्राक् कृत्यसञ्ज्ञाधिकार इति? सत्यम्; ठ्कृत्याःऽ इत्येतावदेव पठितं सूत्रकारेण। वृत्तिकारस्तु, भाष्ये पूर्वपक्षरूपेण पठितं सूत्रे प्रचिक्षेप। विचित्रा हि वृतेः कृतिर्वृत्तिकारेण! ठ्कृत्याःऽ इति बहुवचनमनुक्तसमुच्चयार्थम्, तेन ठ्केलिमर उपसङ्ख्यानम्ऽ इत्यादि नोपसंख्येयं भवति॥
सिद्धान्तकौमुदी
अधिकारोऽयं ण्वुलः प्राक् ॥
कृत्याः (प्राङ् ण्वुलः) - कृत्याः । कृत्यसंज्ञका इत्यर्थः । ततश्चप्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च॑,॒अर्हे कृत्यतृचश्च॑,शकि लिङ् चे॑त्यादिषु प्रवर्तते । ण्वुलः प्रागिति । "ण्वुल्तृचौ" इत्यतः प्रागित्यर्थः । एतच्च भाष्ये स्पष्टम् ।
कृत्याः (प्राङ् ण्वुलः) - कृत्याः । अत्रप्रत्ययः॑ इत्यादिवत्कृत्य इत्यधिकारेणापीष्टसिद्देर्बहुवचनमनुक्तप्रत्ययसमुच्चायार्थं, तेन केलिमरादयो ज्ञापकसिद्धा इति नोपसह्ख्येया इत्याहुः । ण्वुलः प्रागिति ।ण्वुलतृचौ॑ इत्यतः प्रागित्यर्थः ।रोगाख्यायां ण्वुल् बहुल॑मिति नावधिः, प्रत्यासत्तिन्यायात् । अवदिविशेषे ज्ञापकं तुअर्हे कृत्यतृचश्चे॑त्यत्र कृत्यात्पृथक्तृचो ग्रहणमेव । न चैवं तृचोऽकृत्यत्वेऽपि ण्वुलः कृत्यत्वं दुर्वारं स्यात्, इष्टापत्तौ तुतयोरेवे॑ति भावकर्मणोरेव ण्वुल् प्रग्ण्वुल इतिप्रचिक्षेप ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
ण्वुल्तृचावित्यतः प्राक् कृत्यसंज्ञाः स्युः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.