॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|1|81
SK 2554
3|1|81
क्र्यादिभ्यः श्ना   🔊
SK 2554
सूत्रच्छेद:
क्र्यादिभ्यः - पञ्चमीबहुवचनम् , श्ना (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:)
अनुवृत्ति:
कर्त्तरि  [3|1|68] - सप्तम्येकवचनम् , सार्वधातुके  [3|1|67] - सप्तम्येकवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|22]
सम्पूर्णसूत्रम्
कर्त्तरि सार्वधातुके क्र्यादिभ्य: धातो: पर: श्ना-प्रत्यय:
सूत्रार्थ:
सार्वधातुके कर्तरि प्रत्यये परे क्र्यादिगणस्य धातोः परः श्ना-प्रत्ययः विधीयते ।
किम् नाम सार्वधातुकप्रत्ययः? तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3|4|113 इत्यनेन तिङ्-प्रत्ययाः तथा शित्-प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
किम् नाम कर्तरिप्रयोगः? लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः 3|4|69 अनेन सूत्रेण लकारः कर्तारम्, कर्म, तथा भावं निदर्शयितुम् शक्नोति । यत्र लकारः कर्तारम् निदर्शयति, सः कर्तरिप्रयोगः ।

कर्तरि प्रयोगे सार्वधातुके प्रत्यये परे क्र्यादिगणस्य धातोः परः "श्ना" इति गणविकरणम् प्रत्ययरूपेण आगच्छति । अस्मिन् विकरणे शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा भवति, ततः तस्य लोपः 1|3|9 इत्यनेन तस्य लोपः भवति । अतः केवलम् "ना" इति अवशिष्यते । यथा -

1) डुक्रीञ् (द्रव्यविनिमये) इति क्र्यादिगणस्य प्रथमः धातुः । अस्य लट्लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य रूपम् एतादृशम् सिदध्यति -

क्री + लट् [वर्तमाने लट् 3|2|123 इति लट्-लकारः]
→ क्री + तिप् [तिप्तस्झि.. 3|4|78 इत्यनेन प्रथमपुरुषैकवचनस्य विवक्षायाम् "तिप्" प्रत्ययः]
→ क्री + श्ना + ति [सार्वधातुके प्रत्यये परे क्र्यादिभ्यः श्ना 3|1|73 इति विकरणप्रत्ययः "श्ना" ]
→ क्रीणाति [अट्कुप्वाङ्नुम्व्ययायेऽपि 8|4|2 इत्यनेन णत्वम् ।]

2) ज्ञा (अवबोधने) इति क्र्यादिगणस्य धातुः । तस्य "शतृ" इति सार्वधातुके प्रत्यये परे -

ज्ञा + शतृ [लटः शतृशानचौ अप्रथमासमानाधिकरणे3|2|124 इत्यनेन शतृ-प्रत्ययः]
→ ज्ञा + श्ना + शतृ [सार्वधातुके प्रत्यये परे क्र्यादिभ्यः श्ना 3|1|73 इति विकरणप्रत्ययः "श्ना"]
→ ज्ञा + ना + अत् [इत्संज्ञालोपः]
→ जा + ना + अत् [ज्ञाजनोर्जा 7|3|79 इति अङ्गस्य जा-आदेशः]
→ जा+ न् + अत् [श्नाभ्यस्तयोरातः 6|4|112 इति श्ना-इत्यस्य आकारस्य लोपः]
→ जानत्

"श्ना" गणविकरणस्य भिन्नेषु प्रत्ययेषु परेषु किञ्चित् परिवर्तनम् अपि भवति । यथा -

1. अजादि-अपित् प्रत्यये परे श्नाभ्यस्तयोरातः 6|4|112 इत्यनेन "श्ना" इत्यस्य आकारस्य लोपः भवति । यथा - क्री + श्ना + अन्ति → क्री न् अन्ति → क्रीणन्ति ।
2. हलादि-अपित्-प्रत्यये परे ई हल्यघोः 6|4|113 इत्यनेन "श्ना" इत्यस्य आकारस्य ईकारादेशः भवति । यथा - क्री + श्ना + तः → क्री + नी + तः → क्रीणीतः ।

ज्ञातव्यम् - कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन सार्वधातुके कर्तरि प्रत्यये परे धातोः परः औत्सर्गिकरूपेण शप्-प्रत्ययः विधीयते । क्र्यादिगणस्य धातुभ्यः तस्य अपवादरूपेण श्ना-प्रत्ययः भवति ।
One-line meaning in English
A verb belonging to the क्र्यादिगण gets the विकरणप्रत्यय "श्ना" in presence of a सार्वधातुक प्रत्यय in कर्तरि प्रयोग.
काशिकावृत्तिः
डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये इत्येवम् आदिभ्यः धातुभ्यः श्ना प्रत्ययो भवति। शपो ऽपवादः। शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः। क्रीणाति। प्रीणाति।
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
॥ अथ तिङन्तक्र्यादिप्रकरणम्‌ ॥ । 1474 डुक्रीञ्‌ द्रव्यविनिमये

क्रीणाति । ई हल्यघः (कौमुदी-2497) क्रीणीतः । ईत्वात्पूर्वं झेरन्तादेशः । परत्वान्नित्यत्वादन्तरङ्गत्वाच्च । एवं झस्याद्भावः । ततः श्नाभ्यस्तयोः - (कौमुदी-2483) इत्याल्लोपः । क्रीणन्ति । क्रीणीते । क्रीणाते । क्रीणाते । चिक्राय । चिक्रियतुः । चिक्रियिथ । चिक्रेथ । चिक्रियिव । चिक्रियिषे । क्रेता । क्रेष्यति । क्रीतात् । क्रेषीष्ट । अक्रैषीत् । अक्रेष्ट । 1475 प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च । कान्तिः कामना । प्रीणाति । प्रीणीते । 1476 श्रीञ् पाके 1477 मीञ् हिंसायाम् । हिनुमीना (कौमुदी-2530) प्रमीणाति । प्रमीणीतः । मीनातिमिनोति (कौमुदी-2508) इत्येज्विषये आत्वम् । ममौ । मिम्यतुः । ममिथ । ममाथ । मिम्ये । माता । मास्यति । मीयात् । मासीष्ट । अमासीत् । अमासिष्टाम् । अमास्त । 1478 षिञ् बन्धने । सिनाति । सिनीते । सिषाय । सिष्ये । सेता । 1479 स्कुञ् आप्रवणे
क्र्यादिभ्यः श्ना - क्र्यादिभ्यः श्ना.कत्र्रर्थे सार्वधातुके परे क्र्यादिभ्यः श्नाप्रत्ययः स्यात्स्वार्थे इत्यर्थः । शपोऽपवादः । क्रीणातीति । श्नाप्रत्ययस्य अपित्सार्वधातुकत्वेन ङित्त्वादीकारस्य न गुण इति भावः । ई हल्यघोरिति । हलादौ क्ङिति सार्वधातुके ईत्त्वमिति भावः । क्री णा झीति स्थितेई हल्यघो॑रिति ईत्वमाशङ्क्य आह — ईत्वात्पूर्वमिति । नित्यत्वादिति । अकृते कृते च ईत्वे अन्तादेशस्य प्रवृत्तेरिति भावः । एवं झस्येति । क्री णा झ इति स्थिते "आत्मनेपदेष्वनतः" इत्यदादेशोऽपि ईत्त्वात्पूर्वमित्यर्थः । तत इति । अन्तादेशाददादेशाच्च पश्चादित्यर्थः । अजादौ क्ङिति सार्वधातुके श्नाप्रत्ययस्य आल्लोपः । भारद्वाजनियमात्थलि वेडिति मत्वाऽ‌ऽह — चिक्रयिथ चिक्रेथेति । चिक्रियिवेति । क्रादिनियमादिडिति भावः । क्रीणातु । क्रीणीहि । अक्रीणात् । अक्रीणीत । क्रीणीयात् । क्रीणीत ।
क्र्यादिभ्यः श्ना - एवं झस्याऽद्भाव इति ।आत्मनेपदेष्वनतः॑ इत्यनेन । सौत्रा इति । नकारोपदा इत्यपि ज्ञेयम् । विष्टभ्नोतीति ।अनिदितमिति नलोपः ।स्तन्भे॑रिति षत्वम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शपोऽपवादः। क्रीणाति। ई हल्यघोः। क्रीणीतः। श्नाभ्यस्तयोरातः। क्रीणन्ति। क्रीणासि। क्रीणीथः। क्रीणीथ। क्रीणामि। क्रीणीवः। क्रीणीमः। क्रीणीते। क्रीणाते। क्रीणते। क्रीणीषे। क्रीणाथे। क्रीणीध्वे। क्रीणे। क्रीणीवहे। क्रीणीमहे। चिक्राय। चिक्रियतुः। चिक्रियुः। चिक्रयिथ, चिक्रेथ। चिक्रिय। चिक्रिये। क्रेता। क्रेष्यति, क्रेष्यते। क्रीणातु, क्रीणीतात्। क्रीणीताम्। अक्रीणात्, अक्रीणीत। क्रीणीयात्, क्रीणीत। क्रीयात्, क्रेषीष्ट। अक्रैषीत्, अक्रेष्यत॥ प्रीञ् तर्पणे कान्तौ च॥ 2॥ प्रीणाति, प्रीणीते॥ श्रीञ् पाके॥ 3॥ श्रीणाति, श्रीणीते॥ मीञ् हिंसायाम्॥ 4॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!