Page loading... Please wait.
3|1|71 - यसोऽनुपसर्गात्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|71
SK 2521
यसोऽनुपसर्गात्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
यसः (पञ्चम्येकवचनम्) , अनुपसर्गात् (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सार्वधातुके  3|1|67 (सप्तम्येकवचनम्) , कर्त्तरि  3|1|68 (सप्तम्येकवचनम्) , श्यन्  3|1|69 (प्रथमैकवचनम्) , वा  3|1|70 (अव्ययम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|22
सम्पूर्णसूत्रम्
कर्त्तरि सार्वधातुके अनुपसर्गात् यसः धातोः परः श्यन् वा
सूत्रार्थः
कर्तरि सार्वधातुके प्रत्यये परे अनुपसर्गात् यस्-धातोः श्यन् विकरणप्रत्ययः विकल्पेन भवति ।
यसुँ (प्रयत्ने) अयं दिवादिगणस्य धातुः । अस्मात् धातोः दिवादिभ्यः श्यन् इत्यनेन नित्यं श्यन्-प्रत्यये प्राप्ते वर्तमानसूत्रेण सः विकल्प्यते । श्यन्-प्रत्ययस्य अभावे औत्सर्गिकरूपेण कर्तरि शप् 3|1|65 इत्यनेन शप्-प्रत्ययः भवति । यथा - यसते, यस्यते ।

"यस्" धातुः उपसर्गेण सह आगच्छति चेत् अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः उपसर्गपूर्वस्य यस्-धातोः नित्यं श्यन्-प्रत्ययः भवति । यथा - आयस्यति, प्रयस्यति ।

ज्ञातव्यम् - "सम्+यस्" इत्यत्र संयसश्च 3|1|72 इति अग्रिमसूत्रेण श्यन् पुनः विकल्प्यते ।
One-line meaning in English
In presence of a सार्वधातुक प्रत्यय in the कर्तरि प्रयोग, the verb यस् when used without an उपसर्ग gets the श्यन् विकरण optionally.
काशिकावृत्तिः
यसु प्रयत्ने दैवादिकः। तस्मान् नित्यं श्यनि प्राप्ते ऽनुपसर्गाद् विकल्प उच्यते। यसो ऽनुपसर्गाद् वा श्यन् प्रत्ययो भवति। यस्यति, यसति। अनुपसर्गातिति किम्? आयस्यति। प्रयस्यति।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
यसोऽनुपसर्गात्॥ दैवादिक इति। दिवादिपाठोऽस्य सोपसर्गार्थः। अनुपसर्गादिति किमिति। ठ्सम्यसश्चऽ इत्येतत्सम एवोपसर्गान्नान्यस्मादिति नियमार्थ भविष्यतीति भावः। आयस्यति, प्रयस्यतीति। तुल्यजातीयानां हलन्तानामेव व्यावृत्तिः स्यादिति मन्यते॥
सिद्धान्तकौमुदी
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
यसोऽनुपसर्गात् - यसोऽनुपसर्गात् ।
यसोऽनुपसर्गात् - यसोऽनुप । अत्र वदन्ति — यस॑ इत्येवास्तु । ततःसमः॑ । नियमार्थमिदम्, — सोपसर्गाद्यसश्चेत्संपूर्वकादेवेति । एवं च पूर्वसूत्रेऽनुपसर्गादिति ग्रहणमुत्तरत्र च यसश्चेति ग्रहणं त्यक्तुं शक्यमिति । दाहे पठित इति । व्युष दाह इति — अस्मिन्नेव गणे पठित इत्यर्थः । अङर्थमिति । दाहे पठितस्य तु सिजेव । अव्योषीत् । इति तत्त्वबोधिन्याम् दिवादयः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
यसोऽनुपसर्गात् (688) (423 श्यन्विकल्पविधिसूत्रम्।। 3.1.4 आ. 11) (आक्षेपभाष्यम्) अनुपसर्गादिति किमर्थम्?। (समाधानभाष्यम्) आयस्यति प्रयस्यति।। (प्रत्याख्यानभाष्यम्) अनुपसर्गादिति शक्यमकर्तुम्।। कथमायस्यति प्रयस्यतीति?।। संयसश्च इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति ‐ - संपूर्वादेव यसः, नान्यपूर्वात् इति।। यसोऽनुपसर्गात्।। 71 ।।