Page loading... Please wait.
3|1|68 - कर्तरि शप्‌
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|68
SK 2167
कर्तरि शप्‌   🔊
सूत्रच्छेदः
कर्तरि (सप्तम्येकवचनम्) , शप् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
सार्वधातुके  3|1|67 (सप्तम्येकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|22
सम्पूर्णसूत्रम्
सार्वधातुके कर्तरि धातोः शप्
सूत्रार्थः
सार्वधातुके कर्तरि प्रत्यये परे धातोः परः शप्-प्रत्ययः विधीयते ।
किम् नाम सार्वधातुकप्रत्ययः? तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3|4|113 - तिङ्-प्रत्ययाः तथा शित्-प्रत्ययाः सार्वधातुकसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
किम् नाम कर्तरिप्रयोगः? लः कर्मणि च भावे च अकर्मकेभ्यः 3|4|69 अनेन सूत्रेण लकारः कर्तारम्, कर्म, तथा भावं निदर्शयितुम् शक्नोति । यत्र लकारः कर्तारम् निदर्शयति, सः कर्तरिप्रयोगः ।

कर्तरि प्रयोगे सार्वधातुके प्रत्यये परे धातोः परः औत्सर्गिकरूपेण "शप्" इति गणविकरणम् प्रत्ययरूपेण आगच्छति । अस्मिन् विकरणे पकारस्य हलन्त्यम् 1|3|3 तथा शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा भवति, ततः तयोः तस्य लोपः 1|3|9 इत्यनेन लोपः भवति । अतः केवलम् "अ" इति अवशिष्यते ।

उदाहरणम् -
1) तिङ्-प्रत्ययः - "पठ् + ति" इत्यत्र कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन शप्-प्रत्ययः विधीयते । पठ् + अ + ति = पठति ।
2) शित्-प्रत्ययः - "पठ् + शतृ" इत्यत्र कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यनेन शप्-प्रत्ययः विधीयते । "पठ् + अ + अत्" इति प्राप्ते अतो गुणे 6|1|97 इत्यनेन द्वयोः अकारयोः एकः पररूपः अकारः भूत्वा "पठत्" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् - शप्-इत्यस्य भिन्नेषु धातुगणेषु श्यन्, श्नु, श आदयः अपवादाः विधीयन्ते । तेषां विषये दिवादिभ्यः श्यन् 3|1|69 इत्यतः कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदं च 3|1|90 इति यावत्सु सूत्रेषु पाठितम् अस्ति ।
One-line meaning in English
A verb gets the विकरणप्रत्यय "शप्" in presence of a सार्वधातुक प्रत्यय in कर्तरि प्रयोग.
काशिकावृत्तिः
कर्तृवाचिनि सार्वधातुके परतो धातोः शप् प्रत्ययओ भवति। पकारः स्वरार्थः। शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः। भवति। पचति।
` पकारः स्वरार्थः` इति। `अनुदात्तौ सुप्पितौ` 3|1|4 इत्यनुदात्तत्वं यथा स्यात्। `शकारः सार्वधातुकसंज्ञार्थः` इति। `तिङशित्सार्वधातुकम्` 3|4|113 इति सार्वधातुकत्वं यथा स्यात्। श्यन्प्रभृतीनामपि शकारस्यैतत् प्रयोजनं वेदितव्यम्॥
कर्तरि शप्॥ पकारः स्वरार्थ इति। उपलक्षणमेतत्, ङ्त्विप्रतिषेधार्थः, ठ्शप्श्यनोर्नित्यम्ऽ इति विशेषणार्थश्च। शकारः सार्वधातुकार्थ इति। सञ्ज्ञापरोऽत्र सार्वधातुकशब्दो न सञ्ज्ञिपरः, सार्वधातुकसञ्ज्ञार्थ इत्यर्थः। कर्तृग्रहणस्य ठ्कर्मवत्कर्मणाऽ इत्यत्रोपयोगः। इह तु सार्वधातुके शब् भवति, श्यन् भवतीति सामान्यविधानेऽपि भावकर्मणोर्यगपवाद इति कर्तर्येव शबादयो भविष्यन्ति॥
सिद्धान्तकौमुदी
कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप् स्यात् । शपावितौ ॥
कर्तरि शप् - कर्तरि शप् ।सार्वधातुके य॑गित्यस्मात्सार्वधातुक इत्यनुवर्तते ।धातोरेकाचो हलादे॑रित्यस्माद्धातोरिति । तदाह — कत्र्रर्थ इत्यादिना । तिङि परे धातोर्विहितानां प्रत्यायानां शबादीनां विकरणसंज्ञा प्राचीनाचार्यसिद्धा । शपाविताविति । शकारपकारौ "लशक्वतद्धिते" इतिहलन्त्य॑मिति चेत्संज्ञकावित्यर्थः । ततश्च शपि शकारपकारयोर्लोपेऽकारमात्रं शिष्यत इत्यर्थः ।
कर्तरि शप् - ॒सार्वधातुके य॑ गित्यतः सार्वधातुक इत्यनुवर्तते,धातोरेकाचःर॑ इति सूत्राद्धातोरिति च, तदाह — कत्र्रर्थ इत्यादि ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
कर्त्रर्थे सार्वधातुके परे धातोः शप्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.