Page loading... Please wait.
3|1|53 - लिपिसिचिह्वश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|53
SK 2418
लिपिसिचिह्वश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
लिपि-सिचि-ह्वः (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
च्लेः  3|1|44 (षष्ठ्येकवचनम्) , अङ्  3|1|52 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|22
सम्पूर्णसूत्रम्
लिपि-सिचि-ह्वः च्लेः अङ्
सूत्रार्थः
लिप्, सिच्, ह्वे - एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः भवति ।
लुङ्लकारस्य विषये धातोः च्लि लुङि 3|1|43 इत्यनेन च्लि-विकरणप्रत्ययः भवति । अस्य प्रत्ययस्य च्लेः सिच् 3|1|44 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण सिच्-आदेशः विधीयते । परन्तु लिपँ (उपदेहे), षिचँ (सेचने) तथा ह्वेञ् (स्पर्धायाम् शब्दे च) एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः भवति । यथा

1) लिप् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ लिप् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ लिप् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + लिप् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + लिप् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + लिप् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अलिपत्

2) षिच् (क्षरणे)
→ सिच् [धात्वादे षः सः 6|1|64 इति षकारस्य सकारादेशः]
→ सिच् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ सिच् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ सिच् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + सिच् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + सिच् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + सिच् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ असिचत्

3) ह्वेञ् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ ह्वे + + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ ह्वे + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ ह्वा + अ + ल् [आदेश उपदेशेऽशिति 6|1|45 इति आकारादेशः]
→ ह्व् + अ + ल् [आतो लोप इटि च 6|4|64 इति आकारलोपः]
→ अट् + ह्व् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + ह्व् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + ह्व् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अह्वत्

ज्ञातव्यम् - लिप्, षिच्, तथा ह्वेञ् एते त्रयः धातवः उभयपदिनः सन्ति । वर्तमानसूत्रेण एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः द्वयोः अपि पदयोः भवति । परन्तु आत्मनेपदस्य विषये आत्मनेपदेष्वन्यतस्याम् 3|1|53 इत्यनेन अयम् आदेशः केवलं विकल्पेनैव भवति ।
One-line meaning in English
For the verb roots लिप् , सिच् and ह्वे , the च्लि-प्रत्यय is converted to अङ्.
काशिकावृत्तिः
लिप उपदेहे षिच क्षरने, ह्वेञ् स्पर्धायाम्, एतेभ्यश्च परस्य च्लेः अङादेशो भवति। अलिपत्। असिचत्। आह्वत्। पृथग्योग उत्तरार्थः।
`अह्वत्` इति। पूर्ववदाकारलोपः। अथ किमर्थो योगविभागः, न `अस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिह्वश्च` इत्येक एव योगः कियतामित्याह-- `पृथक्` इत्यादि। उत्तरसूत्रे लिपिप्रभृतिभ्य एवात्मनेपदेष्वङ्विकल्पो यथा स्यादित्येवमर्थो योगविभागः। एक योगे ह्रस्यत्यादीनामप्युत्तरत्रानुवृत्तिः स्यात् तथा च तेभ्योऽपि विकल्पेनाङ् प्रसज्येत॥
लिपिसिचिह्वश्च॥ लिपिसिचिसहितो ह्वा---इति ठ्मयूरव्यंसकादयःऽ इति समासः। समाहारद्वन्द्वे तु नपुंसकह्रस्वत्वं स्यात्, इतरेतरयोगे बहुवचनम्। ङ्सौ ठातो धातोःऽ इत्याकारलोपः। योगविभाग उतरार्थ इति। ठस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिह्वःऽ इत्येकयोगे त्वस्यादीनामप्युतरत्रानुवृत्तिः स्यात्, ततश्च तेभ्योऽप्यात्मनेपदे विकल्पः स्यात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
एभ्यश्च्लेरङ् स्यात् ॥
लिपिसिचिह्वश्च - लिपिसिचि । लिपि सिचि ह्वा एषां समाहारद्वन्द्वात्पञ्चम्येकवचनम् ।च्लेः सि॑जित्यतश्च्लेरिति,अस्यतवक्तिख्यातिभ्यः॑ इत्यतोऽङिति चानुवर्तते । तदाह — एभ्य इति । इदं परस्मैपदविषयम्, आत्मनेपदे विकल्पविधानात् । तदाह —
लिपिसिचिह्वश्च - लिपिसिचि । लिप उपदेहे । षिच क्षरणे ।अलिपत् । असिचत् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एभ्यश्च्लेरङ् स्यात्। असिचत्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.