॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|1|53
SK 2418
3|1|53
लिपिसिचिह्वश्च   🔊
SK 2418
सूत्रच्छेद:
लिपि-सिचि-ह्वः - पञ्चम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
अङ्  [3|1|52] - प्रथमैकवचनम् , च्ले:  [3|1|44] - षष्ठ्येकवचनम्
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|22]
सम्पूर्णसूत्रम्
लिपि-सिचि-ह्वः च्ले: अङ्
सूत्रार्थ:
लिप्, सिच्, ह्वे - एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः भवति ।
लुङ्लकारस्य विषये धातोः च्लि लुङि 3|1|43 इत्यनेन च्लि-विकरणप्रत्ययः भवति । अस्य प्रत्ययस्य च्लेः सिच् 3|1|44 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण सिच्-आदेशः विधीयते । परन्तु लिपँ (उपदेहे), षिचँ (सेचने) तथा ह्वेञ् (स्पर्धायाम् शब्दे च) एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः भवति । यथा

1) लिप् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ लिप् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ लिप् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + लिप् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + लिप् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + लिप् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अलिपत्

2) षिच् (क्षरणे)
→ सिच् [धात्वादे षः सः 6|1|64 इति षकारस्य सकारादेशः]
→ सिच् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ सिच् + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ सिच् + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ अट् + सिच् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + सिच् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + सिच् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ असिचत्

3) ह्वेञ् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ ह्वे + + च्लि + ल् [च्लि लुङि3|1|43 इति च्लि-विकरणप्रत्ययः]
→ ह्वे + अङ् + ल् [लिपिसिचिह्वश्च 3|1|53 इति च्लि-इत्यस्य अङ्-आदेशः]
→ ह्वा + अ + ल् [आदेश उपदेशेऽशिति 6|1|45 इति आकारादेशः]
→ ह्व् + अ + ल् [आतो लोप इटि च 6|4|64 इति आकारलोपः]
→ अट् + ह्व् + अ + ल् [लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6|4|71 इति अडागमः]
→ अ + ह्व् + अ + तिप् [तिप्तस्.. 3|4|78 इति तिप्]
→ अ + ह्व् + अ + त् [इतश्च 3|4|100 इति इकारलोपः]
→ अह्वत्

ज्ञातव्यम् - लिप्, षिच्, तथा ह्वेञ् एते त्रयः धातवः उभयपदिनः सन्ति । वर्तमानसूत्रेण एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य अङ्-आदेशः द्वयोः अपि पदयोः भवति । परन्तु आत्मनेपदस्य विषये आत्मनेपदेष्वन्यतस्याम् 3|1|53 इत्यनेन अयम् आदेशः केवलं विकल्पेनैव भवति ।
One-line meaning in English
For the verb roots लिप् , सिच् and ह्वे , the च्लि-प्रत्यय is converted to अङ्.
काशिकावृत्तिः
लिप उपदेहे षिच क्षरने, ह्वेञ् स्पर्धायाम्, एतेभ्यश्च परस्य च्लेः अङादेशो भवति। अलिपत्। असिचत्। आह्वत्। पृथग्योग उत्तरार्थः।
`अह्वत्` इति। पूर्ववदाकारलोपः। अथ किमर्थो योगविभागः, न `अस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिह्वश्च` इत्येक एव योगः कियतामित्याह-- `पृथक्` इत्यादि। उत्तरसूत्रे लिपिप्रभृतिभ्य एवात्मनेपदेष्वङ्विकल्पो यथा स्यादित्येवमर्थो योगविभागः। एक योगे ह्रस्यत्यादीनामप्युत्तरत्रानुवृत्तिः स्यात् तथा च तेभ्योऽपि विकल्पेनाङ् प्रसज्येत॥
लिपिसिचिह्वश्च॥ लिपिसिचिसहितो ह्वा---इति ठ्मयूरव्यंसकादयःऽ इति समासः। समाहारद्वन्द्वे तु नपुंसकह्रस्वत्वं स्यात्, इतरेतरयोगे बहुवचनम्। ङ्सौ ठातो धातोःऽ इत्याकारलोपः। योगविभाग उतरार्थ इति। ठस्यतिवक्तिख्यातिलिपिसिचिह्वःऽ इत्येकयोगे त्वस्यादीनामप्युतरत्रानुवृत्तिः स्यात्, ततश्च तेभ्योऽप्यात्मनेपदे विकल्पः स्यात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
एभ्यश्च्लेरङ् स्यात् ॥
लिपिसिचिह्वश्च - लिपिसिचि । लिपि सिचि ह्वा एषां समाहारद्वन्द्वात्पञ्चम्येकवचनम् ।च्लेः सि॑जित्यतश्च्लेरिति,अस्यतवक्तिख्यातिभ्यः॑ इत्यतोऽङिति चानुवर्तते । तदाह — एभ्य इति । इदं परस्मैपदविषयम्, आत्मनेपदे विकल्पविधानात् । तदाह —
लिपिसिचिह्वश्च - लिपिसिचि । लिप उपदेहे । षिच क्षरणे ।अलिपत् । असिचत् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एभ्यश्च्लेरङ् स्यात्। असिचत्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!