Page loading... Please wait.
3|1|43 - च्लि लुङि
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|43
SK 2221
च्लि लुङि   🔊
सूत्रच्छेदः
च्लि (लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः) लुङि (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 धातोः  3|1|22
सम्पूर्णसूत्रम्
लुङि धातोः च्लि
सूत्रार्थः
लुङ्लकारे परे धातोः च्लि-प्रत्ययः भवति ।
लुङ्लकारस्य विषये धातोः "च्लि" इति विकरणप्रत्ययः भवति । यथा -

पठ् + लुङ् [लुङ् 3|2|110 इति लुङ्]
→ पठ् + च्लि + ल् [च्लि लुङि 3|1|43 इति लुङ्लकारस्य प्रत्यये परे लकारविकरणम् "च्लि"]
→ ... [सम्पूर्णा प्रक्रिया च्लेः सिच् 3|1|44 इत्यत्र द्रष्टव्या ।]
→ अपठीत् / अपाठीत्

यद्यपि अनेन सूत्रेण लुङ्-लकारस्य विषये प्रारम्भे "च्लि" इति प्रत्ययः विधीयते, तथापि च्लि-प्रत्ययः स्वयम् किमपि कार्यम् न करोति, अपितु तस्य अग्रे भिन्नानाम् धातूनाम् विषये भिन्नाः आदेशाः विधीयन्ते । ते एतादृशाः -
1. च्लेः सिच् 3|1|4 इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण च्लि-प्रत्ययस्य सिच्-आदेशः भवति ।
2. ये धातवः इगुपधाः शल्-वर्णान्ताः च सन्ति, तेषां विषये शल इगुपधादनिटः क्सः 3|1|45 इत्यनेन च्लि-प्रत्ययस्य "क्स" आदेशः विधीयते । अन्यासु अपि कासुचित् स्थितिसु च्लि-प्रत्ययस्य "क्स" आदेशः भवति ।
3. णिश्रिद्रुस्रुभ्यः कर्तरि चङ् 3|1|48 इत्यनेन ण्यन्त-धातुभ्यः तथा श्रि-द्रु-स्रु-एतेभ्यः परस्य च्लि-प्रत्ययस्य चङ्-आदेशः भवति । अन्यैः अपि कैश्चन सूत्रैः भिन्नेभ्यः धातुभ्यः च्लि-इत्यस्य चङ्-आदेशः विधीयते ।
4. अस् (क्षेपणे), ब्रू, ख्या - एतेषां विषये च्लि-प्रत्ययस्य अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यः अङ् 3|1|52 इत्यनेन अङ्-आदेशः भवति । अन्येषां धातूनाम् विषये अपि भिन्नैः सूत्रैः अयम् आदेशः भवति ।
5. पद्-धातोः चिण् ते पदः 3|1|60 इत्यनेन तशब्दे परे चिण्-आदेशः भवति । अन्येभ्यः धातुभ्यः अपि च्लि-विकरणस्य चिण्-आदेशः भवति ।

ज्ञातव्यम् - कौमुद्यां दीक्षितः वदति - च्लि-विकरणम् कर्तरि शप् 3|1|68 इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति । एषः पक्षः स्वीक्रियते चेत् लकारस्य आदौ तिबादेशम् कृत्वा ततः विकरणप्रत्ययः आगच्छति इति स्मर्तव्यम् ।
One-line meaning in English
In case of लुङ्लकार, धातु gets the च्लि विकरणप्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
धातोः च्लिः प्रत्ययो भवति लुडि परतः। इकार उच्चारणार्थः, चकारः स्वरार्थः। अस्य सिजादीनादेशान् वक्ष्यति। तत्र एव उदाहरिस्यामः।
`इकार उच्चारणार्थः` इति। उच्चारणमेवास्यार्थो नान्यत् किञ्चित् प्रयोजनमित्यर्थः। एतेनेत्संज्ञाकार्यं न भवतीति दर्शयति। `चकारः स्वरार्थः` इति। `चितः` 6|1|157 इत्यन्तोदात्तत्वं यथा स्यात्। अथ `मन्त्रे घसह्वरणशववृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्यो लेः` 2|4|80 इत्येकारः सामान्यग्रहणार्थः, चकारस्तदविघातार्थः कस्मान्न विज्ञायते? एवं मन्यते-- मन्त्रेघसादिभ्यो नैवाभ्यो लिरस्ति यस्य सामान्यग्रहणार्थोऽयमिकारः स्यात्, तस्मश्चासति सामान्यग्रहणार्थे तदविघातार्थतापि चकारस्य नोपपद्यते। `आमः` 2|4|81 इत्यत्र तर्हीकारचकारौ कस्मान्न सामान्यग्रहणाविघातार्थौ भवतः, तत्र हि मन्त्रेघसादि 2|4|80 सूत्राल्लेरित्यनुवत्र्तते, तत्रेकारचकारयोरभावे `निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्य` (व्या।प।53) इति तस्यैव ग्रहणं स्यात्, न लिङलिटोः? नैतदस्ति; अत्र मा भूल्लिग्रहणानुवृत्तिः,अविशेषेणापि प्रत्ययमात्रस्य लुग् भवष्यति; नैवं सति किञ्चिदनिष्टमापद्यते। न हि सोऽस्ति प्रत्ययो यस्य लुकि सति किञ्चिदनिष्टं भवेत्। सत्यामपि लिग्रहणानुवृत्तौ न दोषः, अनेकस्मिन् ग्राह्रे सति सामान्यग्रहणं भवति, न चामः परस्यानेकं ग्राह्रमस्ति। न हि क्वचिदामः परो लिटोन्यः प्रयोगोऽस्ति, तस्मादन्याभावाल्लिट एव ग्रहणम्। तत्र नार्थः सामान्यग्रहणार्थेनेकारेण,नापि तदविघातार्थेन चकारेण। ननु च पावयाङ्क्रियादित्यत्रान्योऽपि लिरस्ति? नैतदस्ति; निपातनादेव तत्सिद्धम्।तच्चावश्यं निपातनमाश्रयितव्यम्; अन्यथा क्रियमाणेऽपीकारे तदविघातारएथे च चकारे अब्युत्सादयामिति न सिद्ध्येत्। तस्मात् पूर्वोक्तमेव प्रयोजनं न्याय्यम्। यथोत्तरार्थश्चकारस्तथोत्तरत्र प्रतिपादयिष्यामः।अथ किमर्थं च्लिप्रत्ययमासज्य तस्य सिजादय आदिश्यन्ते, न सिचमेवोत्सर्गं विधाय तस्य क्सादय आदेशा विधीयेरन्निति?नैवं शक्यम्; एवं हि `शल इगुपधादनिटः क्सः` 3|1|45 इत्यत्र च्लेरभावादनिड्ग्रहणं धातोर्विशेषणं विज्ञायेत- धातोरनिट इति। तथा च गुहेर्न सिद्ध्येत-- अघुक्षदिति।तस्य हि ऊदित्त्वात् स्वरत्यादिना 7|2|44 विकल्पेड्विधानान्नास्त्यनिट्त्वम्। च्लौ सत्यनिड्ग्रहणेन स एव विशिष्यते-- च्लेरनिट इति। गुहेश्च परस्य च्लेर्विभाषितेट्त्वात् यदेण् नास्ति तदा च्लेरनिट्त्वात् क्सः सिद्धो भवति॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
शबाद्यपवादः ॥
च्लि लुङि - च्लि लुङि । च्लीति लुप्तप्रथमाकम् । लुङि परे धातोश्च्लिप्रत्ययः स्यादित्यर्थः । शबाद्यपवाद इति । आदिना श्यनादिविकरणसङ्ग्रहः ।
च्लि लुङि - ॒इकार उच्चारणार्थ॑ इति मनोरमा । न चमन्त्रे घसे॑ति सूत्रे लेरिति स्थाने ल इत्युच्यमाने च्लिभिन्नस्यापि लकारस्य लुक् स्यादिति शङ्क्यं,,गातिस्थे॑ति सूत्रात्सिच् इत्यनुवत्र्य सिच्स्थानिनः = स्थान्यर्हसय् लस्य लुगिति व्याख्यायामतिप्रसङ्गाऽभावद्विभाषानुवृत्तेर्लुको वैकल्पिकतया छन्दसि रूपान्तरस्याऽनापाद्यतया च सिजनुवृतिंत विनापि नातिप्रसङ्ग इत्याहुः । शबाद्यपवाद इति । आदिशब्दात्तत्त्दगणप्रयुक्तानां श्यन्नादीनां ग्रहणम्॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शबाद्यपवादः॥
महाभाष्यम्
च्लि लुङि (660) (413 च्लिविकरणविधिसूत्रम्।। 3.1.4 आ .1) (च्लिग्रहणप्रयोजनाधिकरणम्।) (आक्षेपभाष्यम्) क्वाऽयं च्लिः श्रूयते।। (आक्षेपबाधकभाष्यम्) न श्रूयते। एतस्य सिजादय आदेशा उच्यन्ते।। (आक्षेपसाधकभाष्यम्) यदि न क्वचिच्छ्रुयते,किमर्थं च्लिरूत्सर्गः क्रियते। न सिजुत्सर्ग एव कर्तव्यः तस्य क्सादयोऽपवादा भविष्यन्ति।। (समाधानभाष्यम्) अत उत्तरं पठति ‐ - (1825 प्रथमप्रयोजनवार्तिकम्।। 1 ।।) -च्ल्युत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थः- (भाष्यम्) च्लिरुत्सर्गः क्रियते। (किं प्रयोजनम्?) सामान्यग्रहणार्थः।। क्वं सामान्यग्रहणार्थेनार्थः? मन्त्रे घसह्वरणशवृदहाद्वृच्कृगमिजनिभ्योलेः इति। तत्रावरतस्त्रयाणां ग्रहणं कर्तव्यं स्यात् ‐ - चङङोः, सिचश्चेति।। (1826 द्वितीयप्रयोजनवार्तिकम्।। 2 ।।) - क्सविधाने चानिड्वचने च्लिसंप्रत्ययार्थः- (भाष्यम्) क्सविधाने चानिड्वचने च्लिसंप्रत्ययार्थः चिरुत्सर्गः क्रियते च्लेरनिटः इति क्सः सिद्धो भवति।। (1827 प्रयोजनान्तरवार्तिकम्।। 3 ।।) - घस्लृभावे च - (भाष्यम्) घस्लृभावे च च्लावेव कृते लृदितः इत्यङ् सिद्धो भवति।। (चकारप्रयोजनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) अथ चित्करणं किमर्थम्? (1828 प्रयोजनवार्तिकम्।। 4 ।।) - च्लेः चित्करणं विशेषणार्थम् - (भाष्यम्) च्लेश्चित्करणं क्रियते। किमर्थम्? विशेषणार्थम्। क्व विशेषणार्थेनार्थः? च्लेः सिच् इति। लेः सिच् इत्युच्यमाने लिङि्सटोरपि प्रसज्येत।। (प्रयोजननिराकरणभाष्यम्) नैतदस्ति प्रयोजनम्। लुङीत्युच्यते। न च लुङि लिङि्लटौ स्तः।। (इकारप्रयोजनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) अथेदित्करणं किमर्थम्।। (1829) प्रयोजनवार्तिकम्।। 5 ।।) - इदित्करणं सामान्यग्रहणार्थम् - (भाष्यम्) इदित्करणं क्रियते। (किमर्थम्?) सामान्यग्रहणार्थम्। क्व सामान्यग्रहणार्थेनार्थः? मन्त्रे घसह्वरणशवृदहाद्वृचूकृगमिजनिभ्यो लेः इति, आमः इति च। (चकारप्रयोजनसाधकभाष्यम्) इकारे चेदानीं सामान्यग्रहणार्थे क्रियमाणे अवश्यं सामान्यग्रहणाविघातार्थश्चकारः कर्तव्यः।। क्व सामान्यग्रहणाविघातार्थेनार्थश्चकारेण? अत्रैव (च्ल्युत्सर्गेपि प्रथमप्रयोजननिराकरणभाष्यम्) यत्तावदुच्यते ‐ - - च्लिरुत्सर्गः सामान्यग्रहणार्थ इति।। क्रियमाणेऽपि वै च्ल्युत्सर्गे तान्येव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति ‐ - च्लि लुङि लेरिति।। (च्ल्युत्सर्गे लाघवभाष्यम्) यदेतत् लेः इति, तत्परार्थे भविष्यति। कथम्? यदेतद् गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इति अत्र सिचो ग्रहणम्। एतद् लेः इति वक्ष्यामि।। (दूषणभाष्यम्) यदि लेरित्युच्यते धेटश्चातुः शब्द्यं प्राप्नोति ‐ - ‐ अदधद् अधाद् अधासीद्। अदधादित्येतदपि प्राप्नोति।। (दूषणपरिहारभाष्यवार्तिकम्।।) - न चङो लुकि द्विर्वचनम् - (व्याख्याभाष्यम्) न चङो लुकि द्विर्वचनेन भाव्यम्। किं कारणम्? चङि इत्युच्यते न चात्र चङं पश्यामः।। (दूषणसाधकभाष्यम्) प्रत्ययलक्षणेन। (दूणषबाधकभाष्यम्) न लुमतातस्मिन् इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधः ।। (दूषणभाष्यम्) बहुवचने तर्हि चातुः शब्द्यं प्राप्नोति ‐ - अदधत् अधुः अधासिषुः अधानित्यपि प्राप्नोति।। (दूषणपरिहारभाष्यम्) नैष दोषः। आत इति जुस्भावो भविष्यति।। (दूषणसाधकभाष्यम्) न सिध्यति। सिज्ग्रहणं तत्रानुवर्तते।। (दूषणपरिहारभाष्यम्) सिज्ग्रहणं तत्र निवर्तिष्यते।। (दूषणभाष्यम्) यदि निवर्तिते अभूवन्निति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति।। (दूषणपरिहारभाष्यम्) एवं तर्हि लुक् सिजपवादो विज्ञास्यते।। (दूषणभाष्यम्) यदि लुक् सिजपवादो विज्ञायते। मा हि दातामित्यत्र आदिस्सिचो।?न्यतरस्याम् इत्येष स्वरो न प्राप्नोति। तस्मान्नैतच्छक्यं (वक्तृम्) ‐ - -लुक्सिजपवाद इति। (सिद्धान्तिभाष्यम्) न चेदेवमुच्यते अभूवन्निति प्रत्ययलक्षणेन जुस्भावः प्राप्नोति। तस्माद् आतः इत्यत्र सिज्ग्रहणमनुवर्तते। तस्मिंश्चानुवर्तामाने धेटश्चातुःशब्द्यं प्राप्नोति। तस्माह गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु इत्यत्र सिज्ग्रहणं कर्तव्यम्। तस्मिंश्च क्रियमाणे तान्येव त्रीणि ग्रहणानि भवन्ति ‐ - च्लि लुङि च्लेः सिच् लेरिति।। (द्वितीयप्रयोजननिराकरणभाष्यम्) यदप्युच्यते ‐ - क्सविधाने चानिड्वचने च्लिसंप्रत्ययार्थ इति।। धातुमेवात्रानिट्त्वेन विशेषयिष्यामः ‐ - धातोरनिट इति।। कथं पुनर्धातुर्नामानिट् स्यात्? धातुरेवानिट्।। कथम्? अनिमित्तं वा इटः अनिट्।। न वा तस्मादिडस्ति सोऽयमनिट् अनिडिति।। (आक्षेपभाष्यम्) अथ धातो विशेष्यमाणे क्व योऽनिट् इति विशेषयिष्यते? यदि विज्ञायते ‐ - -निष्ठायामनिटः इति। भूयिष्ठेभ्यः प्राप्नोति। भूयिष्ठा हि शलन्ता इगुपधानिष्ठायामनिटः।। अथ विज्ञायते लिटि योऽनिडिति। न कुतश्चित्प्राप्नोति। सर्वे हि शलन्ता इगुपधा लिटि सेटः।। (समाधानभाष्यम्) किं पुनः कारणं धातौ विशेष्यमाण एतयोर्विशेषयोर्विशेषयिष्यते। न पुनर्यत्र सामान्येनेटो विधिप्रतिषेधौ? क्व सामान्येन? वलाद्यार्धधातुके।। (तृतीयप्रयोजनप्रत्याख्यानभाष्यम्) यदप्युच्यते - घस्लृभावे चेति। आर्धधातुकीयाः सामान्येन भवन्त्यनवस्थितेषु प्रत्ययेषु। तत्रार्धधातुकसामान्ये घस्लृभावे कृते लृदित इति अङ् भविष्यति।। च्लिलुङि।। 43 ।।