॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
3|1|145
SK 2907
3|1|145
शिल्पिनि ष्वुन्   🔊
SK 2907
सूत्रच्छेद:
शिल्पिनि - सप्तम्येकवचनम् , ष्वुन् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
प्रत्यय:  [3|1|1] , परश्च  [3|1|2] , आद्युदात्तश्च  [3|1|3] , धातो:  [3|1|91]
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.

The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
धातोः ष्वुन् प्रत्ययो भवति शिल्पिनि कर्तरि। नृतिखनिरञ्जिभ्यः परिगणनं कर्तव्यम्। नर्तकः। खनकः। रजकः। नर्तकी। खनकी। रजकी। रञ्जेरनुनासिकलोपश्च।
`शिल्पिनि कत्र्तरि` इति। पूर्ववदुपाधित्वं दर्शयन्नुपपदत्वमपाकरोति। एतच्च रजकस्य वस्त्रं ददातीति भाष्यकारप्रयोगाल्लभ्यते।`नृतिखनिरञ्जिभ्यः परिगणनम्` इति। एतच्च विभाषेत्यनुवृत्तेव्र्यवस्थितविभाषात्वाल्लभ्यते। `रञ्जेरनुनासिकलोपश्च` इति। एषोऽपि तत एव भाष्यकारप्रयोगाल्लभ्यते। किञ्च `जनीजृष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च` (धातुपाठः-819 तः पश्चात्) इति यद् रञ्जेर्मित्त्वं शास्ति, तज्ज्ञापयति-- अक्ङित्यपि रञ्जेरनुनासिकलोपो भवतीति। मित्त्वस्य ह्रेतदेव प्रयोजनम्- `मितां ह्यस्वः` 6|4|92 इति ह्यस्वत्वं यथा स्यात्, न चासत्यस्मिन्ननुसाकिलोपे वृद्धिरस्ति। न चासत्यां वृद्धौ ह्यस्वभाविन्युपधा भवति। तेन णौ रञ्जेर्यथानुनासिकलोपो भवति, तथा ष्वुनि च। परिगणनात् ह्वाता, ह्वायक इत्यत्र न भवति। ष्वुनो नित्करणमाद्युदात्तार्थम्, षकारो ङीषर्थः॥
शिल्पिनि ष्वुन्॥ पूर्वेण साहचर्यात् सिल्पिनीत्यपि प्रत्ययार्थस्य विशेषणम्, नोपपदमित्याह----शिल्पिनि कर्तरीति। क्रियासु कौशलं शिल्पं तद्यस्यास्तीति सिल्पो। नृतिखनीत्यादि। एतद्वचनमेव; तेनाह्वाता, आह्वायक इत्यादौ न भवति। रञ्जेनुनासिकलोपश्चेति। एततु ज्ञापकात्सिद्धम्, यदयम् ठ्जनीजृष्क्नुसुरञ्जोऽमन्ताश्चऽ इति मित्संज्ञां शास्ति, तज्ज्ञापयति----रञ्जेरकित्वेऽप्यनुनासिकलोपो भवतौति॥
सिद्धान्तकौमुदी
क्रियाकौशलं शिल्पं तद्वति ष्वुन् स्यात् ॥ ।नृतिखनिरञ्जिभ्य एव (वार्तिकम्) ॥ नर्तकः । नर्तकी । खनकः । खनकी ॥ ।असि अकेऽने च रञ्जेर्नलोपो वाच्यः (वार्तिकम्) ॥ रजकः । रजकी । भाष्यमते तु नृतिखनिभ्यामेव ष्वुन् । रञ्जेस्तु क्वुन्शिल्पिसंज्ञयोः <{उ190}> इति क्वुन् । टाप् । रजिका । पुंयोगे तु रजकी ॥
शिल्पिनि ष्वुन् - शिल्पिनि ष्वुन् । नृतिखनिरञ्जिभ्य एवेति । वार्तिकमिदम् । नर्तकीति । षित्त्वान्ङीषिति भावः ।दंशसञ्जस्वञ्जां शपी॑ति सूत्रेरजकरजनरजः सूपसङ्ख्यान॑मिति वार्तिकम् । तदर्थतः सङ्गृह्णाति — असि अके अने चेति । रजक इति । रञ्जेः शिल्पिनि ष्वुनि अकादेशे नलोपः । रजकीति । षित्त्वान्ङीष् ।नृतिखनिरञ्जिभ्य एवे॑ति परिगणनात्वेञ् तन्तुसन्ताने ॑ इत्यस्मात् कृतात्त्वात्श्याद्व्यधे॑ति णप्रत्यये आतो युकिवाय॑इति सिध्यति । भाष्यमते तु नृतिखनिभ्यामेवेति । इदं चदंशसञ्जस्वञ्जां शपीटति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम् । ननु भाष्यमते क्वुनिरजकी॑ति कथमित्यत आह — पुंयोगे तु रजकीति ।
शिल्पिनि ष्वुन् - शिल्पिनि ष्वुन् । पूर्वेण साहचर्याच्छिल्पिनीत्यपि प्रत्ययार्थस्य विशेषणं न तूपपदमित्याह — तद्वति कर्तरीति । भाष्यमते त्विति । तथा च षष्ठेरजकरजनरजः सूपसङ्ख्यान॑मिति वार्तिकं प्रत्याख्यातुं भाष्यकृतोक्तकम् — ॒रजकरजनरजःसु कित्त्वात्सिद्धं । कित एवैते औणादिका॑ इति । तत्र कैयट आह — रजक इति ।क्वुन् शिल्पी॑ति क्वुन् । रजनमिति ।रञ्जेः क्यु॑न्निति क्युन् । रज इति ।भूरञ्जिभ्यां कि॑ दित्यसन् प्रत्यय॑ इत्ादि ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
शिल्पिनि ष्वुन् (732) (467 ष्वुन् प्रत्ययविधिसूत्रम्।। 3 । 1 । 6 आदृ 30) (1996 परिसंख्यावार्तिकम्।। 1 ।।) - नृतिखनिरञ्ञ्जिभ्यः- (भाष्यम्) नृतिखनिरञ्ञ्जिभ्य इति वक्तव्यम्। इहमा भूत् ‐ - वायकः।। शिल्पिनि ष्वुन्।। 145 ।।