Page loading... Please wait.
3|1|110 - ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
3|1|110
SK 2859
ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः   🔊
सूत्रच्छेदः
ऋदुपधात् (पञ्चम्येकवचनम्) , च (अव्ययम्) , अकॢपिचृतेः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
प्रत्ययः  3|1|1 परश्च  3|1|2 आद्युदात्तश्च  3|1|3 कृत्याः  3|1|97 धातोः  3|1|91
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
ऋकारौपधाच् च धातोः क्यप् प्रत्ययो भवति क्ल्̥पिचृती वर्जयित्वा। वृतु वृत्यम्। वृधु वृध्यम् अक्ल्̥पिचृतेः इति किम्? कल्प्यम्। चर्त्यम्। तपरकरणम् किम्? कृ̄त संशब्दने। ण्यदेव भवति कीर्त्यम्। पाणौ सृजेर् ण्यद् वक्तव्यः। पाणिसर्ग्या रज्जुः। समवपूर्वाच् च। समवसर्ग्या।
`क्लृपिचृतौ वर्जयित्वा` इति। `कृपू सामर्थ्ये` (धातुपाठः-762), `चृती {हिंसाश्रन्थनयोः` धातुपाठः-} हिंसाग्रन्थनयोः` (धातुपाठः-1324) इत्येतौ त्यक्त्वा। कृपेर्लत्वस्यासिद्धत्वादृदुपधत्वम्। `कल्प्यम्` इति। लत्वस्यामिद्ध्तवादृकारस्यैवाकारो गुणः। `ण्यदेव भवति-- कीर्त्त्यम्` इति। आर्धधातुकविवक्षायां चुरादिणिचः `णेरनिटि` 6|4|51 इति णिलोपे कृ-ते हलन्ततोपजायत इति कृत्वा `ऋहलोण्र्यत्` 3|1|124 इति ण्यदेव भवति। `हलि च` 8|2|77 इति दीर्घः। ननु च `अचो यत्` 3|1|97 इत्यत्राज्ग्रहणस्य प्रयोजनमुक्तम्-- अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्यात्, दित्स्यम्, धित्स्यमिति;एवञ्चेहापि णिचि यतैव भवितव्यम्? एवं तह्र्रनित्यण्यन्ताश्चुरादय इत्यण्यन्तादेवात्र ण्यद्भवतीत्यदोषः। `वक्तव्यः` इति। व्याख्येय इत्यर्थः। व्याख्यानं तु पूर्ववत्।पाणिभ्यां रुआष्टव्या `पाणिसग्र्या रज्जुः`। `उपपदमतिङ्ट 2|2|19 इति समासः। `समवपूर्वाच्च` इति। सृजेण्र्यद्भवतीति सम्बध्यते। चकारः समुच्चये।न केवलं पाणावुपपदे ण्यद्वक्तव्यः; अपि तु समवपूर्वाच्च॥
ऋदुपधाच्चाक्लृपिचृतेः॥ क्लृपिचृती वर्जयित्वेति। ठ्क्लृपू सामर्थ्येऽ ठ्चृती हिंसाग्रन्थनयोःऽ कृपेर्लत्वस्यासिद्धत्वाद्दकारलृकारयोस्सवर्णसंज्ञाविधानाच्च ऋदुपधात्वम्। कृत संशब्दने ण्यदेव भवतीति। ठनित्यण्यन्ताश्चुरादयऽ इति णिजभावपक्ष इति भावः। इदमेव च तपरकरणं लिङ्गम्----अनित्यण्यन्ताश्चुरादय इति। णिजन्तातु णिलोपे कृते चाकृते च दित्स्यं धित्स्यमितिवद्यदेव भवति। पाणिसर्ग्येति। पाणिभ्यां सृज्यत इत्युपपदसमासः, पूर्ववत्कुत्वम्। एवं समवसर्ग्येत्यत्रापि॥
सिद्धान्तकौमुदी
वृत् । वृत्यम् । वृध् । वृध्यम् । क्लृपिचृत्योस्तु । कल्प्यम् । चर्त्यम् । तपरकरणं किम् । कॄत् । कीर्त्यम् । अनित्यण्यन्ताश्चुरादय इति णिजभावे ण्यत् । णिजन्तात्तु यदेव ॥
ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः - ऋदुपधाच्चा । क्लृप्चृती वर्जयित्वा ऋदुपधाद्धातोः क्यबित्यर्थः । ननु तपरकरममिह व्यर्थमित्यत आह — अनित्यण्यन्ता इति । णिजन्तात्तु यदेवेति ।अचो य॑दित्यनेनेति भावः ।
ऋदुपधाच्चाकॢपिचृतेः - क्लृपिचृत्योस्त्विति । कृपू सामर्थ्ये । चृती हिंसाग्रन्थनयोः । कल्प्यमिति । कृपेर्लत्वस्याऽसिद्धत्वात्, ऋलृवर्णयोः सावण्र्यविधानाच्च ऋदुपधत्वम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.