Page loading... Please wait.
2|4|71 - सुपो धातुप्रातिपदिकयोः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
2|4|71
SK 650
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः   🔊
सूत्रच्छेदः
सुपः (षष्ठ्येकवचनम्) , धातु-प्रातिपदिकयोः (षष्ठीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
लुक्  2|4|58 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
सम्पूर्णसूत्रम्
धातु-प्रातिपदिकयोः सुपः लुक्
सूत्रार्थः
धातोः प्रातिपदिकस्य वा अवयवरूपेण विद्यमानस्य सुप्-प्रत्ययस्य लुक् भवति ।
यदि कश्चन सुप्-प्रत्ययः कस्यचित् धातोः प्रातिपदिकस्य वा अवयवरूपेण विद्यमानः अस्ति, तर्हि तस्य सुप्-प्रत्ययस्य लुक् भवति । कानिचन उदाहरणानि एतानि -

1. "राज्ञः पुरुषः" इत्यत्र षष्ठी 2|2|8 अनेन सूत्रेण षष्ठीतत्पुरुषः समासः भवितुम् अर्हति । अत्र "राज्ञः पुरुषः" इति स्थिते प्रक्रियायाम् पदयोः अलौकिक-विग्रहं कृत्वा "राजन् + ङस् + पुरुष + सुँ " इति जायते । एतत् समस्तपदम् अस्ति, अतः कृत्-तद्धित-समासाश्च 1|2|46 इत्यनेन अस्य शब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । इदानीम् अस्मिन् प्रातिपदिके "ङस्" तथा "सुँ" एतौ द्वौ सुप्-प्रत्ययौ अवयवरूपेण उपस्थितौ स्तः । अतः एतयोः वर्तमानसूत्रेण "लुक्" (लोपः) भवति । अतः "राजन् + पुरुष" इति अवशिष्यते । अत्र "राजन्" शब्दात् परस्य ङस्-प्रत्ययस्य लुक्-कृते अपि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1|1|62 इत्यनेन ङस्-प्रत्ययस्य लक्षणम् (= पदत्वम्) "राजन्" शब्दस्य विषये अपि विधीयते । अतः "राजन्" अयं शब्दः, यः मूलरूपेण प्रातिपदिकसंज्ञकः तु अस्ति एव, इदानीम् पदसंज्ञकः अपि भवति । एतादृशम् पदसंज्ञकं यत् प्रातिपदिकम्, तस्य अन्तिम-नकारस्य नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इत्यनेन लोपः भवति, अतः "राजपुरुष" इति समस्तपदम् जायते ।

2. "उपगोः अपत्यम्" इत्यत्र तस्यापत्यम् 4|1|92 अस्मिन् अर्थे प्राग्दीव्यतः अण् 4|1|83 इत्यनेन "उपगोः" इति समर्थात् "अण्" प्रत्ययः विधीयते । अत्र "उपगोः + अण्" इति स्थिते अलौकिकविग्रहं कृत्वा "उपगु + ङस् + अण्" इति जायते । अत्रापि कृत्-तद्धित-समासाश्च 1|2|46 इत्यनेन अस्य तद्धितप्रत्ययान्तशब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञा भवति, अतः अस्मिन् प्रातिपदिके उपस्थितस्य ङस्-प्रत्ययस्य वर्तमानसूत्रेण "लुक्" भवति । अतः "उपगु + अण्" इति अवशिष्यते । अग्रे तद्धितेष्वचामादेः 7|2|117 इत्यनेन आदिवृद्धिं कृत्वा, तथा ओर्गुणः 6|4|146 इत्यनेन उकारस्य गुणादेशं कृत्वा "औपगव" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

3. "पुत्रम् आत्मनः इच्छति" इत्यस्मिन् अर्थे "पुत्रम्" इति सुबन्तात् काम्यच्च 3|1|9 अनेन सूत्रेण "काम्यच्" अयम् सनादिप्रत्ययः विधीयते । "पुत्रम् + काम्यच्" इत्यस्य अलौकिकविग्रहं कृत्वा "पुत्र + अम् + काम्यच्" इति जायते । अयं सनादि-प्रत्ययान्तः शब्दः अस्ति, अतः सनाद्यन्ताः धातवः 3|1|32 इत्यनेन अयम् धातुसंज्ञां प्राप्नोति । एवं स्थिते अस्मिन् धातौ विद्यमानः यः "अम्" इति सुप्-प्रत्ययः, तस्य वर्तमानसूत्रेण लोपः विधीयते । अनेनैव "पुत्रकाम्य" इति आतिदेशिकधातुः जायते, यस्य अग्रे तथाविहिताः विकरणतिङादयः प्रत्ययाः भवन्ति (यथा - "पुत्रकाम्यति" - आदयः) ।

ज्ञातव्यम् -
1. अस्मिन् सूत्रे "धातोः / प्रातिपदिकस्य सुप्-प्रत्ययः" इति उच्यते । तदन्तर्गताः तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते अनया परिभाषया अत्र "धातोः / प्रातिपदिकस्य" इत्यनेन यतोः अन्तर्गतानां सुप्-प्रत्ययानाम् ग्रहणं भवति ।
2. कौमुद्याम् अत्र एकं वात्तिकम् उक्तम् अस्ति - इवेन समासः विभक्त्यलोपश्च । इत्युक्ते, "इव" शब्देन सह समासः क्रियते चेत् वर्तमानसूत्रेण सुप्-प्रत्ययस्य लोपः न भवति । यथा - "जीमूतस्य इव = जीमूतस्येव" । अत्र ङस्-प्रत्ययस्य वर्तमानसूत्रेण निर्दिष्टः ङस्-प्रत्ययस्य लोपः अनेन वार्त्तिकेन निषिध्यते ।
3. अनेन सूत्रेण सुप्-प्रत्ययस्य "लुक्" विधीयते । "लुक्" इति प्रत्ययस्य विशिष्टप्रकारस्य लोपः । प्रत्ययस्य लुक्-श्लु-लुपः 1|1|61 इत्यनेन इयं संज्ञा विधीयते । अत्र "लुक्" इति किमर्थम् उक्तम् अस्ति? प्रत्ययस्य यदा "लुक्" इत्यनेन लोपः भवति, तर्हि लुप्त-प्रत्ययस्य कारणात् प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् 1|1|62 इत्यनेन जायमानं यत् "अङ्गकार्यम्", तस्य न लुमताङ्गस्य 1|1|63 इत्यनेन निषेधः भवति । यथा - "राजन् + ङस् + पुरुष + सुँ" अत्र ङस्-प्रत्ययस्य लोपे कृते ङस्-प्रत्ययस्य यत् अङ्गकार्यम् (अल्लोपोऽनः 6|4|134 इत्यनेन उपधा-अकारस्य लोपः) तस्य प्रसक्तिः नास्ति । अतः "राजपुरुष" इत्यत्र जकारात् परः यः अकारः, तस्य लोपः न जायते । (केवलं अङ्गकार्यस्यैव अत्र निषेधः भवति, अन्येषां कार्याणाम् न - एतत् स्मर्तव्यम् । अतः नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8|2|7 इत्यनेन "राजन्" इत्यस्य नकारः तु अत्रापि लुप्यते) ।
One-line meaning in English
A सुप् प्रत्यय that comes as a part of a धातु or a प्रातिपदिक is removed.
काशिकावृत्तिः
सुपो विभक्तेर्धातुसंज्ञायाः प्रातिपदिकसंज्ञायाश्च लुग् भवति. तदन्तर्गतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते. धातोस्तावत् पुत्रीयति. घटीयति. प्रातिपदिकस्य कष्टश्रितः. राजपुरुषः. धातुप्रातिपदिकयोः इति किम्? वृक्षः. प्लक्षः.
`धातुप्रातिपदिकयोः` इति। यदीयं सप्तमी स्यात् तदाऽयमर्थो विज्ञायेत-- धातौ च प्रातिपदिके च या सन्निकृष्टा विभ्कतिस्तस्या लुग्भवतीति। सन्निकृष्टत्वञ्चोपश्लेषमन्तरेण न सम्भवतीतीहापि स्यात्--- वृक्षः प्लक्ष इति, अस्ति ह्रत्रापि प्रादिपदिकेन विभक्तेरुपश्लेषः। तस्मात् षष्ठीयं युक्तेति मत्वाह-- `सुपो विभक्तेर्धातुसंज्ञायाः` इत्यादि। कथं पुनविभक्तेर्धातुसंज्ञा प्रातिपदिकसंज्ञा च भवतीत्यत आह-- `तदन्तर्गता` इत्यादि। नन्वेमपि धातुप्रातिपदिकयोरेवकदेशीभूता विभक्तयः स्युः, न धातुसंज्ञकाः, नापि प्रातिपदिकसंज्ञकाः? समुदायेषु हि प्रवृत्ताः शब्दा अवयेवष्वपि वत्र्तन्त इत्यदोषः। `पुत्रीयती` #इति। आत्मनः पुत्रमिच्छतीति `सुप आत्मनः क्यच्` 3|1|8 `क्यचि च` 7|4|36 इतीत्त्वम्, `सनाद्यन्ता धातवः` 3|1|32 इति धातुसंज्ञा, सा च सुबन्तात् क्यज्विहित इति ससुप्कस्यैव भवतीति तेनात्र विभक्तिर्धात्वन्तर्गता भवति। `कष्टश्रितः` इति। कष्टं श्रित इति `द्वितीया श्रित` 2|1|23 इत्यादिना समासः। `कृत्तद्धितसमासाश्च` 1|2|46 इति प्रातिपदिकसंज्ञा, सापि सुबन्तानां समासो भवतीति ससुप्कस्यैव भवति। तेनात्रापि विभक्तिः प्रातिपद#इकान्तर्गता भवति। वृक्षः, प्लक्ष इत्यत्राप्यप्रत्यय इति प्रातिपदिकसंज्ञाप्रतिषेधात् सविभक्तिकस्य प्रातिपदिकसंज्ञा नास्तीति नास्ति विभक्तेः प्रातिपदिकान्तर्भावः॥
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः॥ अत्र ठ्सुपःऽ इति सप्तमीबहुवचनं न गृह्यते; ठ्पञ्चम्या स्तोकादिभ्यःऽ इत्यादिना पञ्चम्यादीनामलुग्विधानात्। नापि कपः पकारेण प्रत्याहारः, तद्धितानां विधानसामर्थ्यात्; अन्यथा तद्धितान्तस्य प्रातिपदिकत्वातदवयवस्य सर्वस्यैव तद्धितस्य लुक् स्यात्, ठ्द्विगोर्लुगनपत्येऽ इत्येतच्चानर्थकं स्यात्। अतः सुशब्दादारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहार इत्याह--सुपो विभक्तेरिति। धातुप्रातिपदिकयोरिति यदि सप्तमी स्याद् धातुप्रातिपदिकयोः परतः सुपौ लुक् स्यात्---काष्ठ्èअः पचति, शोभनैः काष्ठ्èअरिति, तस्मात्षष्ठीयमित्याह---सुपो विभक्तेर्धातुसंज्ञायाः प्रातिपदिकसंज्ञाया इति। धातुः संज्ञा यस्यास्तस्या इत्यर्थः। कथं पुनर्विभक्तिर्धातुसंज्ञा प्रातिपदिकसंज्ञा वा भवति, तत्राह---तदन्तर्गता इति। एवमपि धातुप्रातिपदिकयोरवयवभूता विभक्तयः स्युर्न तत्संज्ञाः? नेष दोषः; समुदायेषु हि वृताः शब्दा अवयवेष्वपि वर्तन्ते। धातुप्रातिपदिकयोरवयवस्य सुप इत्यपि व्याख्याने न कश्चिद्दोषः। प्रत्युत ठ्सुपःऽ इत्यस्य द्विवचनान्तेन सम्बन्धो न दुरुपपादो भवति, तथा तु न व्याख्यातमित्येव॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतयोरवयवस्य सुपो लुक् स्यात् । भूतपूर्वे चरट् (कौमुदी-1999) इति निर्देशाद्भूतशब्दस्य पूर्वनिपातः । पूर्वे भूतो भूतपूर्वः ॥ ।इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च (वार्तिकम्) ॥ जीमूतस्येव ॥
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः - सुपो धातु ।धातुप्रातिपदिकयो॑रित्यवयवषष्ठीत्याह — एतयोरवयवस्येति । लुक्स्यादिति ।ण्यक्षत्रियार्षञितो यूनि लुक् इत्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । न च "सुप" इत्यनेन सप्तमीबहुवचनस्यैव ग्रहणं किं न स्यादिति वाच्यम्,पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः॑ इत्यलुग्विधानात्सुप्प्रत्याहारस्यैवात्र ग्रहणमिति ज्ञापनात् । नचैव मपि पूर्वं भूत इति लोकिकविग्रहवाक्ये परिनिष्ठितसन्धिकार्ययोः सुबन्तयोः समासे सति पूर्वमित्यत्र अमि पूर्वरूपस्य एकादेशस्य परादित्वमाश्रित्य अमो लुकि समासदशायां वकारादकारो न श्रूयेत । पूर्वान्तत्वे तु परिशिष्टस्य मकारस्य सुप्त्वाऽभावात् कथं लुगिति वाच्यं, "सुपो धातु" इति लुग्विषयेअन्तरङ्गानपि विधीन्बहिरङ्गो लुग्बाधते॑ #इत्याश्रित्य सन्धिकार्यप्रवृत्तेः प्रागेवाऽलौकिकविग्रहवाक्ये समासप्रवृत्तिरितिप्रत्ययोत्तरपदयोश्च॑ इति सूत्रभाष्ये स्थितम् ।कृत्तद्धितसमासाश्च॑ इत्यत्र प्रौढमनोरमायामपि परिष्कृतमिदम् । "भस्त्रैषा" इति सूत्रव्याख्यावलरे प्रपञ्चितं चास्माभिः । एवंच पूर्व अम् भूत सित्यलौकिकविग्रहदशायामेव अमो लुक्प्रवृत्तेर्नोक्तदोषः । तथाच सुपो लुकि भूतपूर्वेति स्थितम् । ननुसुबन्तं सुबन्तेन समस्यते॑ इति समासशास्त्रे सुबन्तं प्रथमानिर्दिष्टम् । सुबन्तत्वं च द्वयोरप्यविशिष्टम् । ततश्चप्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् इति वक्ष्यमाणोपसर्जनत्वस्य द्वयोरप्यविशिष्टत्वात्उपसर्जनं पूर्व॑मित्यन्यतरस्य पूर्वनिपाते विनिगमनाविरह इत्यत आह — भूतपूर्वे चरडिति । पूर्वं भूत इति । लौकिकविग्रहोऽयम् । पूर्वमिति क्रियाविशेषणम् । भूतपूर्व इति समासत्वेन प्रातिपदिकत्वात्समुदायात्पुनर्यथायथं सुबुत्पत्तिरिति भावः ।इवेनेति । इवेत्यव्ययेन सुबन्तस्य समासः । "सुपो धातु" इति लुगभावः । पूर्वपदस्य प्रकृतिसिद्धस्वरश्च भवति, न तु समासस्वर इति वक्तव्यमित्यर्थः । "सह सुपा" इति सिद्धे समासविधानमिवशब्दस्य पूर्वनिपातनिवृत्त्यर्थम् । अन्यथा अत्र इवशब्दस्यापि सुबन्तत्वाऽविशेषात्समासशास्त्रे प्रतमानिर्दिष्टत्वेनोपसर्जनत्वात्पूर्वनिपातः स्यात् । जीमूतस्येवेति । अत्र जीमूतशब्दस्य पूर्वपदस्य फिट्स्वरेणान्तोदात्तत्वमेव , न तु समासस्येत्यन्तोदात्तत्वम् । अत्र यथार्थत्वप्रयुक्तोऽव्ययीभावस्तु न,तत्र तस्येवे॑ति निर्देशात् । क्वाचित्कश्चायं समासः । अत एव बह्वचा एव पदपाठे अवगृह्णन्ति । याजुषास्तु भिन्ने एव पदे पठन्ति । "उद्बाहुरिव वामनः" इत्यादिव्यस्तप्रयोगाश्च सङ्गच्छन्ते ।हरीतकीं भुङ्क्ष्व राजन्मातेव हितकारिणी॑मित्यत्र तु मातरमिवेति भवितव्यम् ।तिङ्समानाधिकरणे प्रथमा॑ "अभिहिते प्रथमा" इति वार्तिकस्वारस्येन प्रथमायाः कारकविभक्तित्वोक्तिपरभाष्येण च क्रियायोग एव प्रथमायाः प्रवृत्त्या मातेति प्रथमाया मातृसदृशीमित्यर्थे असाधुत्वादित्यस्तां तावत् ।
सुपो धातुप्रातिपदिकयोः - सुपो धातु । सुप इति प्रत्याहारस्य ग्रहणं,पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः॑ इत्याद्यलुक्समासविधानाज्ज्ञापकात् । निर्देशादिति । अन्यथा हि प्रथमानिदिष्टत्वाऽविशेषेऽपि उपसर्जनसंज्ञाया अन्वर्थत्वेन पूर्वशब्दस्यैव पूर्वनिपातः स्यादिति भावः ।इवेन समासो विभक्त्यलोपश्च । इवेनेति । अयमपि समासः पूर्ववत्क्वाचित्क एव । तेन जीमूतस्येवेत्यादौ तैत्तिरीयाणां पृथक्पदत्वन पाठः ।उद्बाहुरिव वामनः॑ इत्यादौ व्यस्तप्रयोगश्च सङ्गच्छत इति मनोरमायां स्थितम् । विभक्त्यलोपश्चेति । समासावयस्य सुपोऽलोपविधानेऽपि समासादुत्पन्नस्य सोरव्ययादिति लुग्भवत्येव, अनुपसर्जने तदन्तस्याप्यव्ययत्वादिति बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एतयोरवयवस्य सुपो लुक्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.