॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
2|4|30
SK 815
2|4|30
अपथं नपुंसकम्‌   🔊
SK 815
सूत्रच्छेद:
अपथम् - प्रथमैकवचनम् , नपुंसकम् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.

The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
अपथशब्दो नपुंसकलिङ्गो भवति। अपथम् इदम्। अपथानि गाहते मूढः। इह कस्मान् न भवति, अपथो देशः, अपथा नगरी? तत्पुरुषः इति वर्तते।
`अपधम्` इति। `पथो विभाषा` 5|4|72 इति यदा समासान्तप्रतिषेधो नास्ति तदा `ऋक्पूरब्धूपथामानक्षे` 5|4|74 इत्यकारः समासान्तः। समासान्तनिर्दशाद्यदा समासान्तो नास्ति तदा पुंल्लिङ्गतैव भवति-- अपन्था इति॥
अपथं नपुंसकम्॥ ठ्पथः संख्याव्ययादेःऽ इत्यस्यापरकालभावित्वादयमारम्भः। अपथमिति। ठ्पथो विभाषाऽ इति यदा समासान्तप्रतिधेषो न भवति तदा ठृक्पूरब्धूःऽ समासान्तः। समासान्तनिर्देशाच्च तदभावपक्षे पुंस्त्वमेव भवति--अपन्था इति। तत्पुरुष इति वर्ततैति। एतदर्थमेव ठ्स नपुंसकम्ऽ इत्यस्यानन्तरं न कृतम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
तत्पुरुषः इत्येव । अन्यत्र तु अपथो देशः । कृतसमासान्तनिर्देशान्नेह । अपन्थाः ॥
अपथं नपुंसकम् - अपथं नपुंसकं । न-पन्था इति विग्रहे नञ्समासे नञो नस्य लोपे "ऋक्पूः" इत्यप्रत्यये टिलोपे अपथशब्दः, स नपुंसकमित्यर्थः । परवल्लिङ्गतापवादः । तत्पुरुष इत्येवेति ।परवल्लिङ्ग॑मित्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः । द्वन्द्वग्रहणं तु नानुवर्तते, अयोग्यत्वात् । अन्यत्र त्विति । बहुव्रीहावित्यर्थः । अपन्था इति । "पथो विभाषा" इति समासान्तविकल्पः ।पथः संख्याव्ययादेः॑ इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थमेवेदं सूत्रम् ।
अपथं नपुंसकम् - अपथं नपुंसकम् । तत्पुरुष इत्येवेति । द्वन्द्व ग्रहणं तु नानुवर्तते, अयोग्यत्वादिति भावः । अपन्था इति ।पथो विभाषा॑ इति समासान्तविकल्पः । इदं सूत्रं शक्यमकर्तुम् ।पथः सङ्ख्याव्ययादेः॑इति वक्ष्यमाणवार्तिकेन गतार्थत्वात् । प्रसङ्गादाह — ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अपथं नपुंसकम् (561) (349 नपुंसकसूत्रम् ।। 2।4।1 आ.14) (शेषपूर्त्यधिकरणम्) (1581 शेषवार्तिकम् ।। 1 ।।) - पुण्यसुदिनाभ्यामह्नः - (भाष्यम्) पुण्यसुदिनाभ्यामह्नो नपुंसकत्वं वक्तव्यम्। पुण्याहम्। सुदिनाहम्।। (1582 शेषवार्तिकम् ।। 2 ।।) - पथः संख्याव्ययादेः - (भाष्यम्) पथः संख्याव्ययादेरिति वक्तव्यम्।। द्विपथं त्रिपथं चतुष्पथम् उत्पथं विपथम् ।। (1583 शेषवार्तिकम् ।। 3 ।।) - द्विगुश्च - (भाष्यम्) द्विगुश्च समासो नपुंसकलिङ्गो भवतीति वक्तव्यम्। पञ्चगवं दशगवम्।। (1584 शेषवार्तिकम् ।। 4 ।।) - अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियाम् - (भाष्यम्) अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यत इति वक्तव्यम्। पञ्चपूली दशपूली।। (1585 शेषवार्तिकम् ।। 5 ।।) - वाबन्तः - (भाष्यम्) वा आबन्तः स्त्रियां भाष्यत इति वक्तव्यम्। पञ्चखट्वी पञ्चखट्वम्। दशखट्वी दशखट्वम् ।। (1586 शेषवार्तिकम् ।। 6 ।।) - अनो नलोपश्च - (भाष्यम्) अनो नलोपश्च वा च स्त्रियां भाष्यत इति वक्तव्यम्। पञ्चतक्षी पञ्चतक्षम् ।। (1587 शेषवार्तिकम् ।। 7 ।।) - पात्रादिभ्यः प्रतिषेधः - (भाष्यम्) पात्रादिभ्यः प्रतिषेधो वक्तव्यः। पञ्चपात्रं द्विपात्रम् ।। 30 ।।