Page loading... Please wait.
2|3|43 - साधुनिपुणाभ्याम् अर्चायां सप्तम्यप्रतेः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
2|3|43
SK 640
साधुनिपुणाभ्याम् अर्चायां सप्तम्यप्रतेः   🔊
सूत्रच्छेदः
साधु-निपुणाभ्याम् (तृतीयाद्विवचनम्) , अर्चायाम् (सप्तम्येकवचनम्) , सप्तमी (प्रथमैकवचनम्) , अप्रतेः (षष्ठ्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
अनभिहिते  2|3|1
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
Will be updated soon.
One-line meaning in English
Will be updated soon.
काशिकावृत्तिः
साधु निपुण इत्येताभ्याम् योगे ऽर्चायां गम्यमानायां सप्तमी विभक्तिर् भवति, न चेत् प्रतिः प्रयुज्यते। मातरि साधुः। पितरि साधुः। मातरि निपुणः। पितरि निपुणः। अर्चायाम् इति किम्? साधुर्भृत्यो राज्ञः। तत्त्वकथने न भवति। अप्रतेः इति किम्? साधुर् देवदत्तो मातरं प्रति। अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम्। साधुर्देवदत्तो मातरम् परि। मातरमनु।
`{अप्रत्यादिभिरहित वक्तव्यम्` इति वृत्तौ पाठः।} अप्रत्यादेरिति वक्तव्यम्` इति। के पुनः प्रत्यादयः? येषां `लक्षणेत्थम्भूताख्यान` 1|4|89 इत्यादिना कर्मप्रवचनीयसंज्ञा विहिता ते प्रतिपर्यनवः इत्यादयः॥प्रसितशब्दोऽयं गुणवचनोऽप्यस्ति-- प्रकृष्टः सितः प्रसितः, क्रियाशब्दोऽप्यस्ति-- `षिञ् बन्धने` (धातुपाठः-1477) इत्यस्य प्रपूर्वसय् निष्ठायां व्युत्पाद्यते, तत्रेहोत्सुकशब्देन क्रियाशब्देन साहचर्यात् क्रियाशब्दो विज्ञायत इत्यत आह-- `प्रसितः प्रसक्तः` इति। `यस्तत्र नित्यमेवाबद्धः स प्रसितशब्देनोच्यते` इति। आबद्ध इवाबद्धः, यो हि यत्र प्रसक्तः स तत्राबद्ध इव भवति। `केशैः प्रसितः, केशेषु प्रसितः` इत्यादि। प्रसितत्वमुत्सुकत्वञ्च केशविषयमिति `सप्तम्यधिकरणे` 2|3|36 इत्येव सिद्धा सप्तमी पक्षे तृतीयाविधानार्थ वचनम्॥
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः॥ साधुशब्दः ठ्कृवापाजिमिऽ इत्युणन्तः, ठ्पुण कर्मणि शुभेऽ इत्यस्मान्निपूर्वात् ठिगुपपधऽ इति के, निपुण इति भवति। ठर्च भाव्यम्ऽ इत्यस्माद्भौवादिकात्ठ्गुरोश्च हलःऽ इत्यकारः, चौरादिकातु युचा भाव्यम्। अप्रतेरित्यत्र प्रयोग इत्यध्याहार्यम्, तदाह---न चेत्प्रतिः प्रयुज्यत इति साधुर्मृत्यो रा5 इति। पूर्वमेवैतद् दूषितमुपपादितं च। निपुणः पुत्रो मातुरिति तु ततत्वकथने न्याय्यं प्रत्युदाहरणम्॥
सिद्धान्तकौमुदी
आभ्यां योगे सप्तमी स्यादर्चायाम् न तु प्रतेः प्रयोगे । मातरि साधुर्निपुणो वा । अर्चायां किम् ? निपुणो राज्ञो भृत्यः । इह तत्त्वकथने तात्पर्यम् ॥ ।अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम् (वार्तिकम्) ॥ साधुर्निपुणो वा मातरं प्रति पर्यनु वा ॥
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः - शादुनिपुणाभ्याम् । शेषषष्ठपवादः । मातरिसाधुरिति । हितकारीत्यर्थः । निपुणो वेति । मातरि कुशल इत्यर्थः ।शुश्रूषाया॑मिति शेषः । निपुणो राज्ञ इति । साधुशब्दप्रयोगे तु अर्चा विनापि सप्तमी भवत्येव,साध्वसाधुप्रयोगे चे॑त्युक्तेः । इह साधुग्रहणं तु अर्चायां प्रत्यादियोगे सप्तमीनिवृत्त्यर्थम् ।अप्रत्यादिभिरिति । प्रति, परि, अनु एतैर्योगे सति साधुनिपुणाभ्यां योगेऽपि न सप्तमीति भावः ।
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः - साधुनिपुणाभ्यामर्चायां ।पुण कर्मणि शुभे॑ अस्मान्निपूर्वादिगुपधलक्षणः कः ।अर्च पूजायाम् अस्मार्द्भौवीदिकात्गुरोश्च हलः॑ इत्यप्रत्यये टाप् । चौरादिकात्तुण्यासश्रन्थ — -॑ इति युचि — अर्चनेति स्यात् । निपुणो राज्ञ इति । साधुशब्दप्रयोगे त्वर्चां विना सप्तमी भवत्येव,साध्वसाधुप्रयोगे च॑इति वार्तिकात् । अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम्॥ अप्रत्यादिभिरिति ।लक्षणेत्थम् — -॑ इति सूत्रोपात्ताः प्रत्यादयः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
साधुनिपुणाभ्यामर्चायां सप्तम्यप्रतेः 501 (320 उपपदसप्तमीसूत्रम् ।। 2।3।2 आ.15) (न्यूनतापूर्त्यधिकरणम्) (1520 वार्तिकम् ।। 1 ।। ) (- अप्रत्यादिभिः - ) (भाष्यम्) अप्रत्यादिभिरिति वक्तव्यम्। इहापि यथा स्यात् ‐ (साधुर्देवदत्तो मातरं प्रति।) मातरं परि। मातरमनु। साधु ।। 43 ।।