Page loading... Please wait.
1|4|4 - नेयङुवङ्स्थानावस्त्री
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|4|4
SK 303
नेयङुवङ्स्थानावस्त्री   🔊
सूत्रच्छेदः
(अव्ययम्) , इयङ्-उवङ्-स्थानौ (प्रथमाद्विवचनम्) , अस्त्री (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
नदी  1|4|3 (प्रथमैकवचनम्) , यू  1|4|3 (प्रथमैकवचनम्, लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः)
अधिकारः
आकडारात् एका संज्ञा  1|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
इयङ्-उवङस्थानौ यू नदी न , अस्त्री |
सूत्रार्थः
"स्त्री" शब्दं वर्जयित्वा अन्ये ईकारान्ताः / ऊकारान्ताः इयङ्-स्थानिनः / उवङ्स्थानिनः शब्दाः नदीसंज्ञकाः न भवन्ति ।
इयङ्-स्थानिनाम् उवङ्स्थानिनाम् च ईकारान्त/ऊकारान्तशब्दानाम् यू स्त्र्याख्यौ नदी 1|4|3 इत्यनेन नदीसंज्ञायां प्राप्तायाम् अनेन सूत्रेण सा निषिध्यते ।

किम् नाम इयङ्-स्थानी शब्दः ? यस्य शब्दस्य केनचित् कारणेन (कुत्रापि) इयङ्-आदेशः भवितुम् अर्हति, सः शब्दः इयङ्-स्थानी अस्ति, इत्युच्यते । तथैव, यस्य शब्दस्य केनचित् कारणेन (कुत्रापि) उवङ्-आदेशः भवितुम् अर्हति, सः शब्दः उवङ्-स्थानी अस्ति, इत्युच्यते ।

यथा - "श्री" अयम् दीर्घ-ईकारान्तः नित्यस्त्रीलिङ्गः शब्दः । अतः यू स्त्र्याख्यौ नदी 1|4|3 इत्यनेन अस्य नदीसंज्ञा विधीयते । परन्तु अयं शब्दः धातुजः अस्ति (श्रि-धातुनिर्मितः अस्ति) येन अचिश्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ 6|4|77 इत्यनेन अजादिप्रत्यये परे अस्य इयङ्-आदेशः भवति । अतः अयम् शब्दः इयङ्-स्थानी अस्ति इत्युच्यते । अतः वर्तमानसूत्रेण अस्य शब्दस्य नदीसंज्ञा न भवति ।

तथैव, "भ्रू" अयम् अयम् दीर्घ-ऊकारान्तः नित्यस्त्रीलिङ्गः शब्दः । अतः यू स्त्र्याख्यौ नदी 1|4|3 इत्यनेन अस्य नदीसंज्ञा विधीयते । परन्तु अस्य शब्दस्य अचिश्नुधातुभ्रुवाम् य्वोः इयङुवङौ 6|4|77 इत्यनेन अजादिप्रत्यये परे अस्य उयङ्-आदेशः भवति । अतः अयम् शब्दः उवङ्-स्थानी अस्ति इत्युच्यते । अतः वर्तमानसूत्रेण अस्य शब्दस्य नदीसंज्ञा न भवति ।

एतादृशम् ये शब्दाः इयङ्-स्थानिनः उवङ्-स्थानिनः वा सन्ति, तेषाम् अनेन सूत्रेण नदीसंज्ञा निषिध्यते ।

परन्तु अस्य एकः अपवादः अपि अस्ति, यः अस्मिन्नेव सूत्रे उक्तः अस्ति - "अ-स्त्री" । इत्युक्ते "स्त्री" शब्दस्य विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । स्त्रीशब्दः इयङ्-स्थानी अस्ति, तथापि वर्तमानसूत्रेण अस्य नदीसंज्ञा न निषिध्यते, अतः यू स्त्र्याख्यौ नदी 1|4|3 इत्यनेन स्त्रीशब्दस्य नदीसंज्ञा भवत्येव, इत्यर्थः ।

ज्ञातव्यम् - केचन पुँल्लिङ्गशब्दाः अपि प्रथमलिङ्गग्रहणं च अनेन वार्त्तिकेन नदीसंज्ञां प्राप्तुम् अर्हन्ति । तेषु ये इयङ्-उवङ्-स्थानिनः सन्ति, तेषाम् अपि अनेन सूत्रेण निषेधः भवेत्, अतः अस्मिन् सूत्रे "स्त्र्याख्यौ" अस्य अनुवृत्तिः नास्ति । यथा, "सुश्री" अस्य ईकारान्तपुँल्लिङ्गशब्दस्य प्रथमलिङ्गग्रहणं च अनेन वार्त्तिकेन नदीसंज्ञायां प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रेण सा निषिध्यते ।
One-line meaning in English
Except for the word "स्त्री", any other word which is eligible for getting an इयङ्-आदेश or an उवङ्-आदेश is not referred as नदी.
काशिकावृत्तिः
पूर्वणातिप्रसक्ता नदीसंज्ञा प्रतिषिध्यते। स्थितिः स्थानम्। इयङुवङोः इति इयङुवङ्स्थानौ, तौ यू नदीसंज्ञौ न भवतः, स्त्रीशब्दम् वर्जयित्वा। हे श्रीः। हे भ्रूः। अस्त्री इति किम्? हे स्त्रि।
`इयङुवङस्थानौ यौ यू तौ नदीसंज्ञकौ न भवतः` इति। यूद्वारेण य्वन्तस्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते, न केवलयोः; प्राप्त्यभावात्। न हि यू केवलावियङुस्तानौ स्त्र्याख्यौ विद्येते। `हि श्रीः, हे भ्रूः` इति। अत्र नदीसंज्ञाया अभावात् तन्निबन्धनः `अ म्बार्थनद्योह्र्यस्वः` 7|3|107 इति ह्यस्वो न भवति। `श्रिञ् सेवायाम्` (धातुपाठः-897) `क्विब्वचिप्रच्छिश्रिरुआउद्रुप्रुज्वां दीर्घौऽसम्प्रासारणञ्च`(वा। 288) इति क्विपि दीर्घत्वे कृते श्रीरिति भवति। `भ्रमु अनवस्थाने` (धातुपाठः-1205) इत्यस्मात् `भ्रमेर्डूः` (द।उ।1।177) इति डूप्रत्यये टिलोपे भ्रुरिति भवति। उभयोः `अचि श्नुधातु` 6|4|77 इत्यादिनेयडुवङोर्विधानादियङुवङस्थानौ यू भवतः।`हे स्त्रि` इति। `ष्टऐ स्त्यै शब्दसंधातयोः` (धातुपाठः-911,910)। `आदेच उपदेशेऽशितित 6|1|44 इत्यात्त्वम्; स्त्यायतेर्ड्रट, `टेः` 6|4|155 इति टिभागलोपः; `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64 इति वाकरस्य लोपः, `टिट्ढा` 4|1|15 इत्यादिना ङीप्। अत्र नदीसंज्ञायाः प्रतिषेधाभावात् ह्यस्वत्वं भवत्येव। स्त्रीशब्दस्य `स्त्रियाः` 6|4|79 इतीयङविधानादियङस्थान ईकारः।अथ स्थानग्रहणं किमर्थम्? इयङुवङस्थानयोः प्रतिषेधो यथा स्यादिति चेत्? न; यद्येतत् प्रयोजनमभिमतं स्यात् `इयङुवङोः` इत्येवं वाच्यम्। एवमप्ययमेवार्थः--- ईयङुवङोः सम्बन्धौ यौ यू तयोर्नदीसंज्ञा न भवतीति। कौ च तयोः सम्बन्धिनौ यू? यौ तयोः प्रकृतिभुतावियङुवङरस्थानाविति, अन्तरेणापि स्थानग्रहणमियङुवङस्थानयोः प्रतिषेधो विज्ञास्यते। इदं तर्हि स्थानग्रहणस्य प्रयोजनम्-- यत्रेयङ्वङोः स्थितिरभिनिवृत्तिस्तत्र प्रतिषेधो यथा स्यात्। यत्र त्वपवादेन तयोर्बाधस्तत्र मा भूदिति-- आध्यै, वर्षाभ्वै इति। `ध्यै चिन्तायाम्` (धातुपाठः-908) `अन्यभ्योऽपि दृश्यते` 3|2|178 इति क्विप्; सम्प्रसारणञ्च। सम्प्रसारणन्तु दृशिग्रहणाल्लभ्यते। तथा हि तत्रैव दृशिग्रहणं विध्यन्तरोपसंग्रहार्थम्। क्वचिद्दीर्घः, क्वचिद्द्विर्वचनमित्युक्त्वा `ध्यायतेः सम्प्रसारणञ्च` (वा।292) इति वक्ष्यति। कृतसम्प्रसारणस्यैव चतुर्थ्येकवचने `एरनेकाचः` 6|4|82 इत्यादिना यणादेशः। वर्षाभूशब्दस्यापि `वर्षाभ्वश्च` 6|4|84 इति।
इयणुवङे स्थानमनयोरिति। वैयधिकरण्येऽपि गमकत्वाद्वहुव्रीहिः। अन्ये त्वधिकरणे ल्युट्ंअ विधाय कर्तरि षष्ठयाः समासं कुर्वन्ति। अथ कथम् ठ्विमानना सुभ्रु कुतः पितुर्गृहेऽ इति? प्रमाद एवायम्। अन्येत्वाहुः-अनित्योऽयं प्रतिषेधः, सकृद्वद्धत्वात् । तथा च परिभाषा-ठ्सकृद्वद्धमनित्यं द्विर्बद्धञ्च सुबद्धम्ऽ इति। अत्र ज्ञापकं तदो दावचनमित्याहुः॥
सिद्धान्तकौमुदी
इयङुवङोः स्थितिर्ययोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो नतु स्त्री । हे श्रीः । श्रिये । श्रियै । श्रियाः । श्रियः ॥
नेयङुवङ्स्थानावस्त्री - नेयङुवङ्स्थानावित्यतोऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिर्वक्तव्या । ततश्च इयङुवङ्स्थानाविति यत्रान्वेति तत्रैव तत्संबद्धस्याऽस्त्रीत्यस्यानुवृत्तिरुचिता । एवं च ह्यस्वादिवाक्ये इयङुवङ्स्थानावित्यस्याऽनुवृत्त्यभावादस्त्रीत्यस्यापि तत्र नानुवृत्तिरिति भावः । अतिस्त्रियै इति । नदीत्वपक्षे आट् वृद्धिः । अतिस्त्रये इति । नदीत्वाऽभावे घित्वात्घेर्ङिती॑ति गुणेऽयादेशः । अतिस्त्रियाः अतिस्त्रेरिति । नदीत्वे आट् । तदभावे गुणः ।ङसिङसोश्चे॑ति पूर्वरूपम् । अतिस्त्रियामिति । नदीत्वपक्षे ङेराम्, आट् । अतिस्त्राविति । नदीत्वाऽभावपक्षेअच्च घेः॑ । श्रीरिति । श्रयन्त्येतामिति श्रीः ।क्विब्बचिप्रच्छिश्रिस्नुद्रुप्रुज्वां दीर्घोऽसंप्रसारणं चे॑ति क्विप्, प्रकृतेदीर्घश्च । श्री शब्दात्सुः । अङ्यन्तत्वान्न सुलोपः । श्रियौ श्रिय इति ।दीर्घाज्जसि चे॑ति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधौइको यणची॑ति यणि प्राप्ते धात्वयवेवर्णान्तत्वादचि श्नुधात्वितीयङ् । एकाच्त्वात्संयोगपूर्वकत्वाच्च यण् न । "यू स्त्र्याख्यौ" इति नदीत्वात्अम्बार्थे॑ति ह्यस्वेप्राप्ते — नेयङुवङ् ।यू स्त्र्याख्यौ नदी॑ इत्यतो "यू"नदी॑त्यनुवर्तते । "स्थान" शब्दो भावे ल्युङन्तः । इयङुवङोः स्थानं स्थितिर्ययोरिति बहुव्रीहिः । इयङुवङ्योग्याविति यावत् । तदाह — इयङुवङोरित्यादिना । हे श्रीरिति । अजादाबियङ्योग्यत्वान्नदीत्वनिषेधादम्बार्थनद्यौ॑रिति ह्यस्वो नेति भावः । श्रियमिति । अमि पूर्वरूपं बाधित्वा इयङ् । श्रियौ श्रिय इति । औट्शसोः पूर्ववत् । टा-श्रिया । श्रियै इति ।ङिति ह्यस्वश्चे॑ति ङिति नदीत्वपक्षे आट्, वृद्धिः । श्रिये इति । नदीत्वाऽभावे इयङ् । श्रिया इति । ङसिङसोर्नदीत्वे आट्, वृद्धिः । श्रिय इति । नदीत्वाऽभावपक्षे इयङेव । ङित्त्वाऽभावादामिङिति ह्यस्वश्चे॑ति अप्राप्ते ।
नेयङुवङ्स्थानावस्त्री - नेयङ्वङ्स्तानावस्त्री । तिष्ठतो ययोरितिस्थानौ॑ । अधिकरणे ल्युट् । इयङुवङोः स्थानाविति षष्ठीसमासः । तथाच फलितार्थमाह — -इयङुवङोः स्थितिर्ययोरिति । स्थानग्रहणं किम् प्रकृष्टा धीः — प्रधीः । हे प्रधि! । अत्रएरनेकाच॑ इति यणा इयङो बादानान्नेयङुवङ्स्थानाविति निषेधो न प्रवर्तते ।यत्रेयडुवङौ निष्पद्येते तत्रैव नदीसंज्ञाया निषेधः । यत्र त्वपवादेन बाध्यते तत्र न निषेध॑इत्येतदर्थं हिस्थान॑ग्रहणं कृतम् । अन्यथानेयङुवङा॑रित्येव ब्राऊयात् ।इवङुवङोनिमित्तभूतौ यू नदीसंज्ञकौ ने ॑त्यर्थलाभात् । अस्त्रीति किम् हे स्त्री ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इयङुवङोः स्थितिर्ययोस्तावीदूतौ नदीसंज्ञौ न स्तो न तु स्त्री। हे श्रीः। श्रियै, श्रिये। श्रियाः, श्रियः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.