Page loading... Please wait.
1|4|18 - यचि भम्
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|4|18
SK 231
यचि भम्   🔊
सूत्रच्छेदः
यचि (सप्तम्येकवचनम्) , भम् (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
असर्वनामस्थाने  1|4|17 (सप्तम्येकवचनम्) , सुँ-आदिषु  1|4|17 (सप्तमीबहुवचनम्)
अधिकारः
आकडारात् एका संज्ञा  1|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
असर्वनामस्थाने सुँ-आदिषु यचि भम्
सूत्रार्थः
असर्वनामस्थानसंज्ञकः सुँ-आदिः यकारादिः अजादिः वा प्रत्ययः यस्मात् विधीयते तस्य भसंज्ञा भवति।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे स्वौजस्... 4|1|2 अस्मिन् सूत्रे सुँ-प्रत्ययः दत्तः अस्ति । अस्मात् आरभ्य प्रत्ययाधिकारस्य समाप्तिपर्यन्तम् ये केऽपि प्रत्ययाः पाठिताः सन्ति, तेषाम् सर्वेषाम् ग्रहणम् अस्मिन् सूत्रे "सुँ-आदि" इत्यनेन कृतम् अस्ति । एतेषु ये प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान" संज्ञकाः सन्ति, तान् विहाय अन्येषु यकारादिषु अजादिषु प्रत्ययेषु वा परेषु प्रकृतेः वर्तमानसूत्रेण भसंज्ञा भवति ।

उदाहरणानि एतादृशानि -

1) "राम + शस्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः शस्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, अजादिः च अस्ति ।
2) "फल + शस्" इत्यत्र फल-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः शस्-प्रत्ययः सर्वनामस्थानसंज्ञकः अस्ति । (नपुँसकात् परस्य जस्-शस्-प्रत्यययोः सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।)
3) "फल + औ" इत्यत्र फल-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः औ-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, अजादिः च अस्ति ।
4) "राम + भ्याम्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः भ्याम्-प्रत्ययः अजादिः यकारादिः वा नास्ति ।
5) "गर्ग + यञ्" इत्यत्र गर्ग-शब्दस्य भसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः यञ्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति, यकारादि च अस्ति ।
6) "राम + क्यच्" इत्यत्र राम-शब्दस्य भसंज्ञा न भवति, यतः अत्र उपस्थितः क्यच्-प्रत्ययः तृतीयाध्याये पाठितः अस्ति, चतुर्थ-पञ्चमाध्याययोः न ।

ज्ञातव्यम् -
1. स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1|4|17 इत्यनेन सर्वनामस्थानभिन्ने प्रत्यये परे प्रकृतेः पदसंज्ञा भवति । यकारादौ अजादौ वा प्रत्यये परे अपि अनेन सूत्रेण पदसंज्ञायाम् प्राप्तायाम् वर्तमानसूत्रेण भसंज्ञायाः निर्देशं कृत्वा पदसंज्ञायाः निषेधः भवति । एकसंज्ञाधिकारस्य कारणात् कस्यापि शब्दस्य एकस्मिन् एव समये पदसंज्ञा तथा भसंज्ञा - द्वेऽपि न भवतः ।
2. भसंज्ञायाः विधानम् अङ्गसंज्ञायाः सन्दर्भेण न क्रियते । अस्मिन् सूत्रे "अङ्गस्य" इति नैव अनुवर्तते । यदि एतादृशम् अभविष्यत्, तर्हि एकसंज्ञाधिकारात् भसंज्ञया अङ्गसंज्ञायाः बाधः अभविष्यत् ।
One-line meaning in English
If a यकारादि or an अजादि प्रत्यय which is not a सर्वनामस्थान and which is specified in the fourth or fifth chapter gets attached to a प्रकृति , the प्रकृति gets the term भ.
काशिकावृत्तिः
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
`यचि` इति वर्णग्रहणं सप्तमीनिर्दिष्टम्। अतः `यस्मिन् विधिस्तद्दावल्ग्रहणे` (वा।14) इति तदादिविधिनात्र भवितव्यमित्यत आह-- `यकारादौ` इत्यादि। गाग्र्य इत्यादौ भसंज्ञायां सत्यां `यस्येति च` 6|4|148 इत्यकारलोपः।`नभोऽङिरोमनुषां वत्युपसंख्यानं कर्तव्यम्` इति। भसंज्ञायास्त्वत्र पदसंज्ञाबाधः फलम्। `नभ इव` इति तुल्यार्थतोपदर्शनमेतत्; न तु प्रथमासमर्थाद्वतिः। स तु नभसा तुल्यं वत्र्तत इति `तेन तुल्यम्` 5|1|114 `आङ्गिरस्वत्` इति। पूर्वेण तुल्यम्। `मनुष्वत` इति। `जनेरुसिः`(द।उ।9।37) इत्यत्र बहुलग्रहणानुवृत्तेः `मन ज्ञाने` (धातुपाठः-1176) इत्येतस्मादुसिप्रत्ययः। `आदेशप्रत्यययोः` 8|3|59 इति षत्वम्। मनुष् इति स्थिते पूर्ववद्वतिः-- मनुष्वदिति। यद्यत्र पदसंज्ञा स्यात् तदा षत्वस्यासिद्धत्वादिह रुत्वं स्यात्, ततश्च मनुर्वदित्यनिष्टं रूपं स्यात्। उपसंख्यानशब्दस्य चेह प्रतिपादनम्-- `सिति च` 1|4|16 इत्यतश्चकारोऽनुवत्र्तते, स चानुक्तसमुच्चयार्थः। तेन नभोऽङ्गिरोमनुषां वतौ भसंज्ञा भविष्यति।`वृषण्वस्वआयोः` इति। अन्तर्वर्त्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदसंज्ञायां प्राप्तायां भसंज्ञा विधीयते,तस्याश्च विधिश्चकारानुवृत्तेरेव लभ्यते। वृष्णोऽआः, अत्र भत्वे सति यद्यपि णत्वस्यासिद्धत्वम्, तथापि नलोपः पदनिबन्धनो न भवति, `पदान्तस्य` 8|4|36 इति णत्वप्रतिषेधश्च॥
यकारादावित्यादि। ठ्यस्मिन्विधिस्तदादावल्प्रहणेऽ इति तदादिविधिः। गार्ग्य इत्यादौ भत्वाद्यस्येति लोपः। नभोऽङ्गिरोमनुषां वत्युपसंख्यानमिति। द्वे अप्येते उपसंख्याने छन्दोविषये इत्याहुः। नभ इवेति। तृतीयासमर्थाद्वतेर्विधानात् तुल्यार्थापदर्शनमेतत्, नभसा तुल्यं वर्तत इति विग्रहः। पदनिबन्धनकार्यनिवॄत्यथमेव चैषां भसञ्ज्ञा विधीयते, न तु भत्वनिमितं कार्यं यथा स्यादिति; असम्भवात्। नभस्वद्, अङ्गिरस्वदिति। अत्रापदत्वाद्रुत्वाभावो मनुष्वदित्यत्र पदत्वे रुत्वं स्याद् न तु षत्वम्; अपदान्तस्येति वचनात्। वृषण्वसुः वृषणाश्व इति। पदत्वे सति ठ्पदान्तस्यऽ इति प्रतिषेधाण्णत्वं न स्यात्, नलोपश्च स्याद्। भत्वेऽप्यल्लोपो न भवति; अनङ्गत्वात्॥
सिद्धान्तकौमुदी
यकारादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययवधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं भसंज्ञं स्यात् ॥
यचि भम् - भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति समाधातुं भसंज्ञासूत्रमाह — यचि भं । य्च अश्चेति समाहाद्वन्द्वः ।स्वादिष्वसर्वनामस्थाने॑ इत्यनुवृत्तंयची॑त्यनेन विशेष्यते ।यस्मिन्विधि॑रिति तदादिविधिः । तदाह — यकारादिष्वित्यादिना । एवंच दत्-असित्यत्र "दत्" इत्यस्य भसंज्ञया पदसंज्ञाबाधान्न जश्त्वमिति भावः । ननु पदभसंज्ञयोरिह समावेशः कुतो न स्यात् । नच॒विप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति परैव भसंज्ञा भवतीति वाच्यं, विरोध हि विप्रतिषेधः ।
यचि भम् - यचि भम् ।यची॑त्यल्ग्रहणेन सप्तमीनिर्देशात्तदादिविधिरित्याह-यकारादिष्वित्यादि । यकारादिषु किम् ।गार्ग्यः । वात्स्यः । गर्गादिभ्यो यञियस्येति चेत्यकारलोपो यथा स्यात् । असर्वनामस्थानेषु किम् । सुपादौ, सुपादः । विद्वांसौ, विद्वांसः । दित्यवाहौ , दित्यवाह इत्यादौपादः पत्वसोः संप्रसारणम्वाह ऊ॑डित्यादयो मा भूवन्निति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
यादिष्वजादिषु च कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं भसंज्ञं स्यात्॥
महाभाष्यम्
यचि भम् (258) भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधः ।। 1 ।। भसंज्ञायामुत्तरपदलोपे षषः प्रतिषेधो वक्तव्यः । अनुकम्पितः षडङ्गुलिः षडिकः। सिद्धमचः स्थानिवत्त्वात् ।। 2 ।। सिद्धमेतत् । कथम् ? अचः स्थानिवद्भावाद्भसंज्ञा न भविष्यति। इहापि तर्हि प्राप्नोति ‐ वागाशीर्दत्तः वाचिक इति । वक्ष्यत्येतत् ‐ सिद्धमेकाक्षरपूर्वपदानामुत्तरपदलोपवचनादिति। । इहापि तर्हि प्राप्नोति ‐ षडङ्गुलिः षडिक इति । वक्ष्यत्येतत् ‐ षषष्ठाजादिवचनात्सिद्धमिति। नभोङि्गरोमनुषां वत्युपसंख्यानम् ।। 3 ।। नभोङि्गरोमनुषां वत्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । नभस्वत्। अङि्गरस्वत्। मनुष्वत्। वृषण्वस्वश्वयोश्च ।। 4 ।। वृषणित्येतस्य वस्वश्वयोर्भसंज्ञा वक्तव्या। वृषण्वसुः । वृषणश्वस्य .यच्छिरः, वृषणश्वस्य मेने ।। 18 ।।