Page loading... Please wait.
1|4|17 - स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|4|17
SK 230
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने   🔊
सूत्रच्छेदः
सुँ-आदिषु (सप्तमीबहुवचनम्) , असर्वनामस्थाने (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
पदम्  1|4|14 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
आकडारात् एका संज्ञा  1|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
असर्वनामस्थाने सुँ-आदिषु पदम्
सूत्रार्थः
असर्वनामस्थानसंज्ञकः सुँ-आदि-प्रत्ययः यस्मात् भवति तस्य पदसंज्ञा भवति ।
चतुर्थाध्यायस्य प्रथमपादे स्वौजस्... 4|1|2 अस्मिन् सूत्रे सुँ-प्रत्ययः दत्तः अस्ति । अस्मात् आरभ्य प्रत्ययाधिकारस्य समाप्तिपर्यन्तम् ये केऽपि प्रत्ययाः पाठिताः सन्ति, तेषाम् सर्वेषाम् ग्रहणम् अस्मिन् सूत्रे "सुँ-आदि" इत्यनेन कृतम् अस्ति । एतेषु ये प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान" संज्ञकाः सन्ति, तान् विहाय अन्येषु परेषु प्रकृतेः वर्तमानसूत्रेण पदसंज्ञा भवति ।

के प्रत्ययाः "सर्वनामस्थान"-संज्ञकाः?
- सुडनपुँसकस्य 1|1|43 इत्यनेन पुँल्लिङ्गात् स्त्रीलिङ्गात् च शब्दात् विद्यमानाः सुँ/औ/जस्/अम्/औट् -एते पञ्च प्रत्ययाः सर्वनामस्थानसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
- शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42 इत्यनेन नपुँसकलिङ्गात् विद्यमानौ जस् तथा शस्-प्रत्ययौ सर्वनामस्थानसंज्ञकौ स्तः ।

एतान् विहाय चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये वा पाठितः अन्यः कोऽपि प्रत्ययः अग्रे अस्ति चेत् प्रकृतेः पदसंज्ञा भवति ।

कानिचन उदाहरणानि एतादृशानि -

1. "राम + भ्याम्" इत्यत्र राम-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, यतः अत्र उपस्थितः भ्याम्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पाठितः अस्ति, सर्वनामस्थानसंज्ञकः च नास्ति ।
2. "राम + सुँ" इत्यत्र राम-शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति, यतः सुँ-प्रत्ययः अत्र सर्वनामस्थानसंज्ञकः अस्ति ।
3. "फल + सुँ" इत्यत्र फल-शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, यतः सुँ-प्रत्ययः अत्र सर्वनामस्थानसंज्ञकः नास्ति । (नपुँसकात् परस्य केवलं जस्-शस्-प्रत्यययोः एव सर्वनामस्थानसंज्ञा भवति ।)
4. "सत्य + णिच्" इत्यत्र सत्य-शब्दस्य पदसंज्ञा नास्ति, यतः णिच्-प्रत्ययः चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये वा पाठितः नास्ति, तृतीयाध्याये सत्यापपाश... 3|1|25 इत्यत्र पाठितः अस्ति ।

ज्ञातव्यम् -
1. वर्तमानसूत्रेण यकारादौ अजादौ वा प्रत्यये परे पदसंज्ञायाम् प्राप्तायाम् यचि भम् 1|4|18 इत्यनेन तस्याः निषेधं कृत्वा भसंज्ञा भवति । अतः "राम + ओस्" एतादृशेषु स्थलेषु राम-शब्दस्य पदसंज्ञा न भवति ।
2. अस्मिन् सूत्रे "अङ्गम्" इति न अनुवर्तते । इत्युक्ते, पदसंज्ञायाः विधानम् अङ्गसंज्ञायासम्बन्धी नास्ति । यदि तादृशम् अभविष्यत् तर्हि पदसंज्ञायाः उपस्थितौ एकसंज्ञाधिकारात् अङ्गसंज्ञायाः बाधः अभविष्यत् ।
One-line meaning in English
If a प्रत्यय which is not a सर्वनामस्थान and which is specified in the fourth or fifth chapter gets attached to an प्रकृति , the प्रकृति gets the term पद.
काशिकावृत्तिः
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
अत्र यदि सप्तमीबहुवचनादारभ्य आ कपः प्रत्यया गृह्रेरन्, तदा `असर्वनामस्थाने` इति प्रतिषेदं न कुर्यात्; प्राप्त्यभावात्। कृतश्चासावतोऽवसीयते प्रथमैकवचनादारभ्या कपः प्रत्ययाः स्वादयो गृह्रन्त इत्यत आह-- `स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादारभ्य` इति। `राजत्वम्, राजता` इति। `तस्य भावस्त्वतलौ` 5|1|118 । `राजतरः` इति। `द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ` 5|3|57 इति तरप्। `राजतमः` इति। `अतिशायने` 5|3|55 इत्यादिना तमप्।`राजानौ,राजानः` इति। अत्र पदसंज्ञाया अभावान्नलोपो न भवति। यद्येवम्, राजत्यत्रापि न स्यात्, प्रत्ययलक्षणेनासर्वनामस्थान इति पदसंज्ञाया अभावात्,नैष दोषः; आचार्यप्रवृत्तिज्र्ञापयति-- भवति सौ परतः पदसंज्ञेति, यदयम् `नङिसम्बुद्धयोः` 8|2|8 इति प्रतिषेधं शास्ति। अत्र सम्बुद्धिशब्दोऽनर्थकः स्यात्, पदत्वाभावादेव नलोपस्याप्राप्तेः। अथ वा -- `असर्वनामस्थाने` इति पर्युदासोऽयम्, न प्रसज्यप्रतिषेधः,तेन सर्वनामस्थानादन्यत्र पदसंज्ञा विधीयते; न तु सर्वनामस्थानं प्रतिषिध्यते। तेन तत्र पूर्वसूत्रेण सौ परे पदसंज्ञा भविष्यति। अथ वा- प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि न दोषः, यस्मात् `अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वा`(व्या।प।12) इत्यनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते; न व्यवहिता। तेन `सुप्तिङन्तं पदम्` 1|4|14 इत्यकारलोपः॥
स्वादिष्विति सुशब्दादेकवचनादिति। सप्तमीबहुवचनादारभ्य ग्रहणं न भवति; ठसर्वनामस्थानेऽ इति निषेधात्, यदि हि राजश्रित इत्यादौ सर्वनामस्थाने ठ्सुबन्तम्ऽ इति प्राप्तायाः संज्ञायाः निषेधोऽभीष्टः स्यात्, तत्रैव ठसर्वनामस्थानेऽ इति ब्रूयात्। अथ राजवानित्यादावन्तर्वर्तिनिषेध इति चेद्, न; लुमता लुप्ते प्रत्ययलक्षणाभावात्, ठ्तसौ मत्वर्थेऽ इति पदसंज्ञाबाधनाय भसंज्ञाविधानाच्च। आ कप इति। यदि पुनः सप्तमीबहुवचनपर्यन्ता एकविंशतिः प्रत्यया गृह्यएरन्, तदा सुब्ग्रहणमेव कुर्याद्, अनुवर्तयेद्वा; ठसर्वनामस्थानेऽ इत्यनेन सम्बन्धात्सप्तम्या विपरिणामात् सिद्धम्। किमथ पुनरा कपः प्रत्यया गृह्यन्ते, यावता सुबन्तातद्धितोत्पतिः समर्थाधिकारात्, स्वार्थिका अपि सुबन्तादेव,ठ्घकालतनेषुऽ इति लिङ्गत्, ततश्च राजत्वं राजतेत्यादावन्तर्वर्तिन्या विभक्त्या सुबन्तं पदमित्येव सिद्धम्? सत्यम्; भसंज्ञार्थं त्वा कपः प्रत्यया गृहीताः। राजत्वमित्यादि। सुबन्तत्वेऽपि। परत्वादनेन पदत्वं युक्तमित्येषामुपन्यासः। राजानौ, राजान इति। अत्रापदत्वान्नलोपाभावः, राजेत्यत्र तु प्रत्ययलक्षणेन निषेधो न भवति ठ्न ङसिम्बुद्ध्योःऽ इति लिङ्गान्नैतल्लिङ्गमुपपद्यते। हे वर्मन्निति नपुंसके लुमता लुप्ते सर्वनामस्थाने निषेधाभावादस्त्येव पदत्वमिति तत्रार्थवान् प्रतिषेधः। एवं तर्हि नायं प्रसज्यप्रतिषेधः- सर्वनामस्थाने नेति, किं तर्हि? पर्युदासोऽयम्-पदन्यत्सर्वनामस्थानदिति। सर्वनामस्थाने न विधिर्न प्रतिषेधः; यदि केनचित्प्राप्नोति, भवत्येव, पूर्वेण प्राप्नोति, अथ वा-अनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुतः पुनरेतद्? ठनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वाऽ। अथ वा-ठ्सर्वनामस्थानेऽ इत्यत्र यचीत्यपकृष्य सम्बध्यते, तेन यजादौ पदसंज्ञा निषिध्यते, न हलादाविति राजेत्याते, स्वादौ, एवं हि ठसर्वनामस्थानेऽ इति न वक्तव्यं भवति? उतरार्थ सुठ।ल्पि नपुंसके भसंज्ञा यथा स्यात्, साम्नी इत्यत्र मा भूद्। भसञ्ज्ञा ठ्विभाषा ङिश्योःऽ ईति वचनसामर्थ्यादेवाभस्याप्यल्लोपो भविष्यति। तत्रायमप्यर्थो यस्येत्यादौ ठ्श्यां प्रतिषेधःऽ इति न वक्तव्यं भवति; अभत्वादेव सिद्धम्। इह तर्हि सुपदी ब्राह्मणकुले इति पद्भावो न स्यादभत्वात्, इह च सामानि पश्येति भत्वादल्लोपः स्यादिति यथान्यासमेवास्तु॥
सिद्धान्तकौमुदी
कप्प्रत्ययवधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु परतः पूर्वं पदसंज्ञं स्यात् ॥
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने - तदेतदाह — स्वादिपञ्चेति । स्वादिष्वस ।असर्वनामस्थाने॑इति बहुत्वेऽप्येकवचनमार्षम् । कप्प्रत्ययावधिष्विति । पञ्चमाध्यायान्ते विधीयमानकप्प्रत्ययोत्तरावधिकेष्वित्यर्थः । तत्र च व्याख्यानमेव शरणम् । एवं च दत्-असित्यत्र दत्शब्दस्य सुबन्तत्वाऽभावेन पदत्वाऽभावेऽप्यनेन सूत्रेण पदत्वात् "झलां जशोऽन्ते" इति तकारस्य जश्त्वं स्यादित्याक्षेपः सूचितः ।
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने - स्वादिष्वसर्वनाम ।सु॑रत्र सप्तमीबहुवचनमिति न शङ्क्यम् , किंतुअसर्वनामस्थाने॑ इति पर्युदासात्प्रथमैकवचनमेव ।सुपी॑त्येव सिद्धे आदिग्रहणमधिकपरिग्रहार्थमित्याशयेनाह -कप्प्रत्ययावधिष्विति । नन्वेवं-राजे॑त्यत्र नलोपो न स्यात्प्रत्ययलक्षणेन सर्वनामस्थानपरतया पदत्वाऽभावात् । नैष दोषः । सौ परतःस्वादिषु॑ इत्यनेन पदत्वाऽसंभवेऽपि सुब्विशिष्टस्यसुप्तिङ्न्त॑मितित पदसंज्ञायां हल्ङ्यादिना सुलोपे एकदेशविकृतन्यायेन नकारान्तस्य पदत्वात् । यदि तुस्वादिषु॑ इतियोगेन स्वादिषु परेषु पूर्वं पदं भवतीति पूर्वस्य पदसंज्ञां विधाययचि भ॑मित्यत्रयची॑ति च्छित्त्वायजादौ सर्वनामस्थाने परतः पूर्वं पदं नेति निषिध्यते, तदा औजसादिषुपदसंज्ञाऽभावेऽपि सौ परतः पदत्वसंभवात्राजे॑त्यादौ नलोपे कार्ये न काप्यनुपपत्तिः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
कप्प्रत्ययावधिषु स्वादिष्वसर्वनामस्थानेषु पूर्वं पदं स्यात्॥
महाभाष्यम्
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने (257) असर्वनामस्थान इत्युच्यते तत्र ते राजा तक्षा असर्वनामस्थान इति प्रतिषेधः प्रसज्येत। नाप्रतिषेधात् ।। 1 ।। नाऽयं प्रसज्यप्रतिषेधः ‐ सर्वनामस्थाने नेति । किं तर्हि ? पर्युदासोऽयम् ‐ यदन्यत्सर्वनामस्थानादिति । सर्वनामस्थानेऽव्यापारः । यदि केनचित्प्राप्नोति तेन भविष्यति । पूर्वेण च प्राप्नोति। अप्राप्तेर्वा।। 2 ।। अथवाऽनन्तरा या प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते । कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति । पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा, तया भविष्यति। ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधते । नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती बाधितुम् । योगविभागद्वा ।। 3 ।। अथ वा योगविभागः करिष्यते ‐ स्वादिषु पूर्वं पदसंज्ञं भवति । ततः सर्वनामस्थानेऽयचिपूर्वं पदसंज्ञं भवति । ततः भम् भसंज्ञं च भवति यजादावसर्वनामस्थान इति। यदि तर्हि सावपि पदं भवति, एचः प्लुतविकारे पदान्तग्रहणं चोदितम्। इह माभूत् ‐ भद्रं करोषि गौरिति । तस्मिन्क्रियमाणेऽपि प्राप्नोति । वाक्यपदयोरन्त्यस्येत्येवं तत् । भुवद्वद्भ्यो धारयद्वद्भ्यः पदसंज्ञा।। 4 ।। एतयोः पदसंज्ञा वक्तव्या । भुवद्वद्भ्यः धारयद्वद्भ्यः ।। 17 ।।