Page loading... Please wait.
1|4|16 - सिति च
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|4|16
SK 1252
सिति च  
सूत्रच्छेद:
सिति - सप्तम्येकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
पदम्  [1|4|14] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा  [1|4|1]
सम्पूर्णसूत्रम्
सिति पदम्
सूत्रार्थ:
सित्-प्रत्यये परे शब्दस्वरूपस्य पदसंज्ञा भवति ।
यस्मिन् प्रत्यये सकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तस्मिन् प्रत्यये परे प्रकृतेः पदसंज्ञा भवति । एतत् सूत्रम् यचि भम् 1|4|18 इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति । यद्यपि सित्-प्रत्यये परे यचि भम् 1|4|18 इत्यनेन भसंज्ञा विधीयते, तथापि अनेन सूत्रेण तस्याः निषेधं कृत्वा "पद"संज्ञा विधीयते । एकसंज्ञाधिकारस्य कारणात् उभेऽपि संज्ञे न भवतः ।

यथा - ऊर्णायाः युस् 5|2|123 इत्यनेन ऊर्णा शब्दस्य युस्-प्रत्ययः भवति । युस्-इत्यत्र सकारः इत्संज्ञकः अस्ति । अतः वर्तमानसूत्रेण अस्मिन् प्रत्यये परे "ऊर्णा" शब्दस्य पदसंज्ञा भवति, तथा च भसंज्ञा निषिध्यते । अतएव "ऊर्णा + यु" इत्यत्र यस्येति च 6|4|148 इत्यनेन भसंज्ञकस्य अङ्गस्य अन्तिम-आकारस्य यः लोपः विधीयते, सः "ऊर्णा" शब्दस्य विषये न भवति । अतः "ऊर्णायु" इत्येव प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति ।
One-line meaning in English
In presence of a प्रत्यय having सकार as इत्संज्ञक, the प्रकृति gets the term पद.
काशिकावृत्तिः
यचि भम् 1|4|18 इति वक्ष्यति। तस्यायं पुरस्तादपवादः। सिति प्रत्यये परतः पूर्वं पदसंज्ञं भवति। भवतष् ठक्छसौ 4|2|115 भवदीयः। ऊर्णाया युस् 5|2|123 ऊर्णायुः। ऋतोरण् 5|1|105, छन्दसि घस् 5|1|106 ऋत्वियः।
`भवदीयः` इत्यादि। `तत्र जातः` 4|3|25 इत्यादौ शैषिकेऽर्थे तद्धितः, पदत्वात् `झलाञ्जशोऽन्ते` 8|2|39 इति जश्त्वम्। `ऊर्णायुः` इति। `ऊर्णाया युस्` 5|2|122 इति युसि कृते पदसंज्ञया भसंज्ञायां निरस्तायां `यस्येति च` 6|4|148 इत्याकारलोपो न भवति। `ऋत्वियः` इति। ऋतुः प्राप्तोऽस्त्येति `ऋतोरण्` `छन्दसि घस्` 5|1|105 ऋत्वियः, पदत्वात् भत्वाभावे तदाश्रयः `ओर्गुणः` 6|4|146 न भवति।
भवदीय इति। पदत्वाज्जत्वम्। ऊर्णायुरिति पदसंज्ञाया निरस्तत्वाद् यस्येति लोपाभावः। एवम् ऋत्विय इति ठोर्गुणःऽ न भवति, चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः तेन भुवद्धारयतोर्मतोश्च्छन्दसि ठ्तसौ मत्वर्थेऽ इति भसंज्ञां बाधित्वा पदसंज्ञा भवति, तेन भुवद्वद्भ्यः, धारयद्वद्भ्यः॥
सिद्धान्तकौमुदी
सिति परे पूर्वं पदसंज्ञं स्यात् । अभत्वादोर्गुणो न । पर्शूनां समूहः पार्श्वम् ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!