Page loading... Please wait.
1|4|11 - संयोगे गुरु
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|4|11
SK 32
संयोगे गुरु   🔊
सूत्रच्छेदः
संयोगे (सप्तम्येकवचनम्) , गुरु (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
ह्रस्वम्  1|4|10 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
आकडारात् एका संज्ञा  1|4|1
सम्पूर्णसूत्रम्
संयोगे ह्रस्वं गुरु
सूत्रार्थः
संयोगे परे ह्रस्वस्वरः गुरुसंज्ञकः भवति ।
"संयोग" इत्युक्ते द्वयोः हल्-वर्णयोः स्वरस्य व्यवधानम् विना सान्निध्यम् । हलोऽनन्तराः संयोगः 1|1|7 अनेन सूत्रेण इयं संज्ञा दीयते । यदि ह्रस्वस्वरात् अनन्तरम् संयोगवर्णः अस्ति, तर्हि सः ह्रस्वस्वरः वर्तमानसूत्रेण गुरुसंज्ञां प्राप्नोति । ह्रस्वं लघु 1|4|10 इत्यनेन तस्य स्वरस्य लघु-संज्ञायां प्राप्तायाम् एकसंज्ञाधिकारेण तस्याः प्रतिषेधः भवति (इत्युक्ते, "लघु"संज्ञां बाधित्वा "गुरु"संज्ञा विधीयते) इति स्मर्तव्यम् ।

यथा - "गच्छन्" इत्यत्र गकारात् परः अकारः गुरुसंज्ञां प्राप्नोति, यतः तस्मात् परः "च् + छ्" इति संयोगः विद्यते ।

ज्ञातव्यम् - अग्रे अनुस्वारः / विसर्गः / हल्-वर्णः अस्ति चेदपि ह्रस्वस्वरस्य गुरुसंज्ञा भवति । यथा -
1) "रामः" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
2) "दुःख" इत्यत्र दकारोत्तरः उकारः
3) "रामम्" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
4) "संगम" इत्यत्र सकारोत्तरः अकारः
5) "आत्मन्" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
6) "रामं" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
- एते सर्वे "गुरु"संज्ञकाः सन्ति ।

"गुरु" संज्ञायाः प्रयोगः एतादृशेषु सूत्रेषु दृश्यते - गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् 8|2|86, गुरोश्च हलः 3|3|103 - आदयः ।
One-line meaning in English
A ह्रस्व स्वर which is followed by a संयोग gets the term गुरु.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वम् इति वर्तते। पूर्वेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते। संयोगे प्रतो ह्रस्वम् अक्षरं गुरुसंज्ञं भवति। कुण्डा। हुण्डा। शिक्षा भिक्षा। गुरुप्रदेशाः गुरोश्च हलः 3|3|103 इत्येवम् आदयः।
`कुण्डा, हुण्डा` इति। `कुडि दाहे` (धातुपाठः-270), `हुडि सङ्घाते` (धातुपाठः-269), नुम्विधावुपदेशिवद्वचनादुपदेशावस्तायामेव नुम्। `शिक्षा, भिक्षा` इति। `शिक्ष विद्योपादाने` 3|3|103 इत्यकारप्रत्ययः, `अजाद्यतष्टाप` 4|1|4
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥
संयोगे गुरु - संयोगे गुरु ।ह्यस्व॑मित्यनुवर्तते । तदाह — संयोगे पर इत्यादिना ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.