Page loading... Please wait.
1|4|11 - संयोगे गुरु
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|4|11
SK 32
संयोगे गुरु  
सूत्रच्छेद:
संयोगे - सप्तम्येकवचनम् , गुरु - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
ह्रस्वम्  [1|4|10] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
आकडारात् एका संज्ञा  [1|4|1]
सम्पूर्णसूत्रम्
संयोगे ह्रस्वं गुरु
सूत्रार्थ:
संयोगे परे ह्रस्वस्वरः गुरुसंज्ञकः भवति ।
"संयोग" इत्युक्ते द्वयोः हल्-वर्णयोः स्वरस्य व्यवधानम् विना सान्निध्यम् । हलोऽनन्तराः संयोगः 1|1|7 अनेन सूत्रेण इयं संज्ञा दीयते । यदि ह्रस्वस्वरात् अनन्तरम् संयोगवर्णः अस्ति, तर्हि सः ह्रस्वस्वरः वर्तमानसूत्रेण गुरुसंज्ञां प्राप्नोति । ह्रस्वं लघु 1|4|10 इत्यनेन तस्य स्वरस्य लघु-संज्ञायां प्राप्तायाम् एकसंज्ञाधिकारेण तस्याः प्रतिषेधः भवति (इत्युक्ते, "लघु"संज्ञां बाधित्वा "गुरु"संज्ञा विधीयते) इति स्मर्तव्यम् ।

यथा - "गच्छन्" इत्यत्र गकारात् परः अकारः गुरुसंज्ञां प्राप्नोति, यतः तस्मात् परः "च् + छ्" इति संयोगः विद्यते ।

ज्ञातव्यम् - अग्रे अनुस्वारः / विसर्गः / हल्-वर्णः अस्ति चेदपि ह्रस्वस्वरस्य गुरुसंज्ञा भवति । यथा -
1) "रामः" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
2) "दुःख" इत्यत्र दकारोत्तरः उकारः
3) "रामम्" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
4) "संगम" इत्यत्र सकारोत्तरः अकारः
5) "आत्मन्" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
6) "रामं" इत्यत्र मकारोत्तरः अकारः
- एते सर्वे "गुरु"संज्ञकाः सन्ति ।

"गुरु" संज्ञायाः प्रयोगः एतादृशेषु सूत्रेषु दृश्यते - गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् 8|2|86, गुरोश्च हलः 3|3|103 - आदयः ।
One-line meaning in English
A ह्रस्व स्वर which is followed by a संयोग gets the term गुरु.
काशिकावृत्तिः
ह्रस्वम् इति वर्तते। पूर्वेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते। संयोगे प्रतो ह्रस्वम् अक्षरं गुरुसंज्ञं भवति। कुण्डा। हुण्डा। शिक्षा भिक्षा। गुरुप्रदेशाः गुरोश्च हलः 3|3|103 इत्येवम् आदयः।
`कुण्डा, हुण्डा` इति। `कुडि दाहे` (धातुपाठः-270), `हुडि सङ्घाते` (धातुपाठः-269), नुम्विधावुपदेशिवद्वचनादुपदेशावस्तायामेव नुम्। `शिक्षा, भिक्षा` इति। `शिक्ष विद्योपादाने` 3|3|103 इत्यकारप्रत्ययः, `अजाद्यतष्टाप` 4|1|4
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥
संयोगे गुरु - संयोगे गुरु ।ह्यस्व॑मित्यनुवर्तते । तदाह — संयोगे पर इत्यादिना ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!