Page loading... Please wait.
1|3|8 - लशक्वतद्धिते
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|3|8
SK 195
लशक्वतद्धिते   🔊
सूत्रच्छेदः
ल-श-कु (प्रथमैकवचनम्) , अतद्धिते (सप्तम्येकवचनम्) , षष्ठ्या विपरिणम्यते
अनुवृत्तिः
इत्  1|3|2 (प्रथमैकवचनम्) , उपदेशे  1|3|2 (सप्तम्येकवचनम्) , आदिः  1|3|5 (प्रथमैकवचनम्) , प्रत्ययस्य  1|3|6 (षष्ठ्येकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
उपदेशे अतद्धितस्य प्रत्ययस्य आदिः ल-श-कु इत्
सूत्रार्थः
तद्धितभिन्नप्रत्ययस्य औपदेशिक-अवस्थायाम् विद्यमानः आदिस्थः - (1) लकारः , (2) शकारः (3) कवर्गीयवर्णः इत्संज्ञकः भवति ।
उपदेशः नाम किम्? "उपदेशः आद्योच्चारणम्" । इत्युक्ते, आदिऋषिभिः (पाणिनि-कात्यायन-पतञ्जलिभिः) यस्य उच्चारणं कृतम् सः उपदेशः । आदिऋषिभिः कस्य कस्य उच्चारणं कृतम्? प्रत्याहाराणाम्, प्रत्ययानाम्, आदेशानाम्, आगमानाम्, धातूनाम् । अतः एते सर्वे, यथा ऋषिभिः मूलरूपेण उच्चारिताः, तस्याम् स्थितौ उपदेशसंज्ञकाः भवन्ति । (अस्मिन् विषये विस्तारेण उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1|3|2 अस्य सूत्रस्य विवरणे उक्तम् अस्ति ।)

यदि कश्चन प्रत्ययः तद्धितः नास्ति, यदि च तस्य औपदेशिकस्थितौ प्रथमः वर्णः ल् / श् / कवर्गीयः अस्ति, तर्हि तस्य अनेन सूत्रेण इत्संज्ञा भवति । यथा -
उदाहरणानि -
1) "ल्युट्" अयं कृत्-प्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः ल् इत्संज्ञकः भवति ।
2) "शप्" अयं विकरणप्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः श् इत्संज्ञकः भवति ।
3) "क्त्वा" अयं कृत्-प्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः क् इत्संज्ञकः भवति ।
4) "ङीष्" अयं स्त्रीप्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः ङ् इत्संज्ञकः भवति ।
5) "लच्छ्" अयं तु तद्धितप्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः ल् इत्संज्ञकः न भवति ।
6) "कन्" अयमपि तद्धितप्रत्ययः । अतः अस्य आदिवर्णः क् इत्संज्ञकः न भवति ।
One-line meaning in English
The letters ल्, श्, क्, ख्, ग्, घ्, ङ् at the beginning of the औपदेशिक form of a non-तद्धित प्रत्यय are called इत् ।
काशिकावृत्तिः
तद्धितवर्जितस्य प्रत्ययस्यादितो वर्तमाना लकारशकारकवर्गा इत्संज्ञा भवन्ति। लकरः, ल्युट् च 3|3|115 चयनम्, जयनम्। शकारः, कर्तरि शप् 3|1|68 भवति, पचति। कवर्गः, क्तक्तवतू निष्ठा 1|1|26 भुक्तः, भुक्तवत्। प्रियवशो वदः खच् 3|2|38 प्रियंवदः, वशंवदः। ग्लाजिस्थश्च ग्स्नुः 3|2|139 ग्लास्नुः, जिष्णुः, भूष्णुः। भञ्जभासमिदो घुरच् 3|2|161 भुअङ्गुरम्। टाङसिङसाम् इनाऽत्स्याः 7|1|12 वृक्षात्, वृक्शस्य। अतद्धिते इति किम्? चूढालः। लोमशः। कर्णिका।
`प्रियंवदः` इति। `प्रियवशे वदः खच्` 3|2|38 , `अरुर्द्विषदजन्तस्य` 6|3|66 इति मुम्। `जिष्णुः`- इति। `ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः` 3|2|139 इति। ये तु क्स्नुप्रत्ययं गितमिच्छन्ति तन्मतेनेदं गकारस्योदाहरणम्। ये तु कितमिच्छन्ति तन्मतेनेमपि ककारस्योदाहरणं भवति।`चूडाल#ः` इति। मत्वर्थे `प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्` 5|2|95 इति लच् प्रत्ययः। ननु च प्रयोजनाभावादत्रेत्संज्ञा न भविष्यति; लित्प्रत्ययात् पूर्वस्योदात्तत्वं प्रयोजनमिति चेत्, न; चित्स्वरस्य हि सर्वस्य रस्यापवादत्वात् प्रत्ययस्वरेणह्रन्तोदात्तत्वे सिद्धे चित्करणस्यैतत् प्रयोजनम्-- चित्स्वर एव यथा स्यात्, योऽन्यः स्वरः प्राप्नोति स मा भूदिति। इदं तु प्रत्युदाहरणम्-- लोमान्यस्य सन्तीति `लोमादिपामादि` 5|2|99 इत्यादिना शः, लोमशः? एतदपि नास्ति, अत्रापि प्रोयजनाभावादेवेत्संज्ञा न भविष्यति। इदं तर्हि प्रत्युदाहरम्-- `कर्णललाटात् कनलङ्कारे` 4|3|65 इति भावार्थे कन्; कर्णिका, यद्यत्रेत्संज्ञा स्यात् `किति च` 7|2|118 इत्यादिवृद्धिः स्तात्, ततश्च रूपमेव न सिद्ध्येत? यद्येवम् इवमेवोपन्यसनीयम्, नेतरे? एवं मन्यते-- एतदर्थम् `अतद्धिते`इति क्रियमाणमिहापि मन्दधियां प्रतिपत्तिगौरवं परिहर्तु चूडालः, लोमश इत्येवमर्थमपि भवितुमर्हतीति॥
प्रियंवद इति। ठरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्ऽ । जिष्णुरिति। स्नुप्रत्ययस्य गित्वपक्षे गकारस्येदमुदाहरणम्। चूडाल इति । मत्वर्थे ठ्प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम्ऽइति । अत्र प्रयोजनाभावादेव न भविष्यतीति शक्यं वक्तुम्। कर्णिकेति। ठ्कर्णललाटात् कनलङ्कारेऽइति भवार्थे कन्। अत्र ठ्किति चऽ इति वृद्धिः स्यात्, रूपञ्च न सिध्येत्। अथ तुदिर्च्छिदिर्प्रभृतिषु इरित्यस्य समुदायस्य केनेत्संज्ञा?मा भूत्समुदायस्य, रेफस्य हलन्त्यम् इति भविष्यति, इकारस्य उपदेशेजनुनासिक इत् इति। इरितो वा इत्यात्रापि-- इश्च रश्चेरौ तावितावस्येति विग्रहः, न तु इरित्ययं समुदायः स इद्यस्येति। अवश्यं च इकारस्य पृथगीत्संज्ञेषितव्या, स्वरितेत इत्यात्मनेपदं यथा स्यादिति। यद्येवम्, ठिदितो नुम् धात्तोःऽ इति नुम् प्राप्नोति, कुम्भीधान्यन्यायेन न भवति; यस्य पुनः कुम्भ्यां वान्यत्र वा, नासौ कुम्भीधान्यः। नायं न्यायो नुम्विधौ शक्य आश्रयितुम्। इह हि न स्यात्-टुअनदिऽ नन्दथुरिति। ज्ञापकात् सिद्धम्, यदयम् ठ्न हशःऽ इति क्सस्य प्रतिषेधं शास्ति, तज्ज्ञापयति-नेदितां नुम्भवति; अन्यथा हशेरिदित्वान्नुमि सति अनिगुपधात्वात् क्सस्य प्राप्तिरेव नास्ति, किं तन्निषेधेन। परिहारान्तरमप्यत्र नुम्विधौ वक्ष्यते॥
सिद्धान्तकौमुदी
तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः । इति शसः शस्येत्संज्ञा ॥
लशक्वतद्धिते - ॒राम शस्-इति स्थिते, "न विभक्तौ तुस्मा"इति सकारस्य नेत्वम् । तत्र शकारस्य अनन्त्यत्वाद्धलन्त्यमित्यस्याऽप्राप्तावाह-लशक्वतद्धिते । "लशकु" इति समाहारद्वन्द्वः । उपदेशेऽजनुनासिक इत्,आदिर्ञिटुडवः,षः प्रत्ययस्ये॑त्यतः-इदिति , आदिरिति, प्रत्ययस्येति चानुवर्तते । अतद्धित इति षष्ठर्थे सप्तमी । तद्धितभिन्नस्य प्रत्ययस्य आदिभूतं लकारशकारकवर्गम् इत्संज्ञं भवतीत्यर्थः । तदाह — तद्धितवर्जेति । अतद्धित इति किम् ।कर्णललाटात्कनलङ्कारे॑ । कर्णिका । अत्र ककारस्य तद्धितावयवत्वान्नेत्त्वम् । सति तस्मिन्किति चे॑त्यादिवृद्धिः स्यात् । एतेन प्रयोजनाऽभावादेव लशादितद्धितेषु नेत्त्वमित्यतद्धितग्रहणं व्यर्थमिति निरस्तम् । इति शस इति । शकारस्येत्संज्ञायां "तस्य लोप" इति लोपः । शकारोच्चारणं तु "जसः शी" "तस्माच्छसो नः" इत्यादौ विषयविभागार्थम् । राम असिति स्थिते, अकः सवर्णे दीर्घ इति बाधित्वा, अतो गुण इति प्राप्ते प्रथमयोरिति पूर्वसवर्णदीर्घे, रामास् इति स्थिते ।
लशक्वतद्धिते - लशक्व ।आदिर्ञिटुडवः॑ इत्यतआदि॑-रित्यनुवर्ततेषः प्रत्ययस्ये॑त्यतः प्रत्ययस्येति ।अतद्धिते॑ इति पर्युदासाद्वा लभ्यत इत्याह — प्रत्ययाद्या इति । लश्त शश्च कुश्चेति समाहारद्वन्द्वेलशक्वि॑ति नपुंसकम् । तदितरेतरयोगद्वन्द्वेन विवृणोति-लशकवर्गा इति । अतद्धित इति कम् ,प्राणिस्थादातः-॑इति लच् । चूडालः ।लोमादिभ्यः[शः॑] । लोमशः । अत्र प्रयोजनाऽभावादेव नेत्संज्ञेति नेदं प्रत्युदाहरणमिति नव्याः ।कर्णललाटा॑दिति भवार्थे कन् । कर्णिका । सत्यां हीत्संज्ञायांकिति चे॑ति वृद्धिः स्यात् । प्रत्ययाद्या इति किम् ।जल्पभिक्षे॑ति वृडः षाकन् । वराकः । अत्रक्ङिति चे॑ति गुणो न स्यात् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
तद्धितवर्जप्रत्ययाद्या लशकवर्गा इतः स्युः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.