॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|3|77
SK 2744
1|3|77
विभाषोपपदेन प्रतीयमाने
SK 2744
सूत्रच्छेद:
विभाषा - प्रथमैकवचनम् , उपपदेन - तृतीयैकवचनम् , प्रतीयमाने - सप्तम्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet. It will be updated eventually, but if you would like us to update this sutra on priority, please send a message using the link at the bottom of this page. Thanks!
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
स्वरितञितः 1|3|72 इति पञ्चभिः सुत्रैरात्मनेपदं कर्त्रभिप्राये क्रियाफले द्योतिते विहितम्। तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोति इति वचनम् आरभ्यते। समीपे श्रूयमाणं शब्दान्तरम् उपपदम्। तेन प्रतीयमाने कर्त्रभिप्राये क्रियाफले विभाशा आत्मनेपदं भवति। स्वं जज्ञं यजते, सवं यज्ञं यजति। सवं कठं कुरुते, स्वं कथं करोति। स्वं पुत्रम् अपवदते, स्वं पुत्रम् अपवदति। एवं पञ्चसूत्र्याम् उदाहार्यम्।
तत्र `स्वरितञितः` 1|3|72 इत्यादीनि पञ्च सूत्राण्यनुवत्र्तन्ते। `कत्र्रभिप्राये क्रियाफले द्योग्ये` इति। केन द्योत्ये? प्रकृतत्वादात्मनेपदेनेति विज्ञेयम्। `तदुपपदेन द्योतिते न प्राप्नोति` इति। उक्तार्थानामप्रयोगात्। एतेनाप्राप्तविभाषेयमिति दर्शयति। ननु चस्वं यज्ञं यजते इत्यत्र स्वशब्दस्योपपदत्वान्नोपपद्यते? यतः `तत्रोपपदं सप्तमीस्थम्` 3|1|92 इति द्वितीयधात्वधिकारे यत् सप्तमीनिर्दिष्टं तदुपपदसंज्ञं भवति, न च स्वशब्द एवंविध इत्याह-- `समीपे श्रूयमाणम्` इत्यादि। एतेनोपोच्चारितं पदमुपपदमित्यन्वर्थस्योपपदस्य ग्रहणम्, न पारिभाषिकस्येति दर्शयति। एतच्च पारिभाषिकस्यासम्भवाल्लभ्यते। `स्वं यज्ञम्` इत्यादिना पञ्चसूत्र्यां यदाद्यं सूत्रं तत्रोदाहरति। `स्वं पुत्रम्` इत्यादिना यद्द्वितीयं तत्र। `एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहरार्यम्` इति। अन्यत्रापीति सेषः। पञ्चसूत्र्यन्तर्गते सूत्रे यदुदाह्मतं ततोऽन्यत्राप्युदाहार्यमित्यर्थः। स्वं कटं कारयते, कारयति वा। स्वं व्रीहिं संयचछते, संयच्छति वा। स्वं भारमुद्यच्छते, उद्यच्छति वा। स्वं वस्त्रमायच्छते, आयच्छति वा। स्वं गां जानीते, जानाति वेति। एतानि `णिचश्च` 1|3|74 इत्यादिषु सूत्रेषु यथायोगमुदाहरणानि॥
अप्राप्तविभाषेयमित्याह-तदुपपदेनेति। अत्र च ठ्स्वरितञितःऽ इत्यारभ्य पञ्च सूत्राण्यनुवर्तन्ते। समीपे श्रूयमाणमिति। न तु पारिभाषिकम्;असंभवात् । एवं पञ्चसूत्र्यामुदाहार्यमिति। न केवलमुदाहृतयोर्द्धयोः; अपि तु पञ्चस्वपि सूत्रेष्वित्यर्थः। स्वं यत्नं कारयते कारयति वा। स्वं व्रीहिं संयच्छते संयच्छतीति वा। स्वं गां जानीते जानीते वा॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्वरितञित (कौमुदी-2158) इत्यादिपञ्चसूत्र्या यदात्मनेपदं विहितं तत्समीपोच्चारितेन पदेन क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते वा स्यात् । स्वं यज्ञं यजति यजते वा । स्वं कटं करोति कुरुते वा । स्वं पुत्रमपवदति अपवदते वा । स्वं यज्ञं कारयति कारयते वा । स्वं व्रीहिं संयच्छति संयच्छते वा । स्वां गां जानाति जानीते वा ॥ । इति तिङन्तात्मनेपदप्रकरणम्‌ ।
विभाषोपपदेन। स्वरितञित इत्यादीति। `स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले`, `अपाद्वदः`, `णिचश्च`,`समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे`,`अनुपसर्गाज्ज्ञः` इति पञ्चसूत्रीत्यर्थः। समीपोच्चारितं पदमुपपदम्, नततु `तत्रोपपदं सप्तमीस्थ`मिति सङ्केतितम्, असंभवात्। तदाह-- समीपोच्चारितेन पदेनेति। फस्य कर्तृगामित्वे नित्यमात्नेपदे पञ्चसूत्र्या प्राप्ते विभाषेयमिति `न वेति विभाषा`इति सूत्रे भाष्ये स्पष्टम्। स्वं यज्ञमिति। स्वीयमित्यर्थः। अत्र स्वशब्देनैव फलस्याऽऽत्मगामित्वावगमात् `स्वरितञितः` इति नित्यात्मनेपदस्यानेन विकल्पः। स्वं यज्ञं कारयतीत्यत्र `णिचश्चे`त्यस्याऽनेन विकल्पः। स्वं व्रीहिमिति। अत्र `समुदाङ्भ्यो यमः` इत्यस्याऽनेन विकल्पः। स्वां गामिति। अत्र `अनुपसर्गाज्ज्ञः` इत्यस्याऽनेन विकल्पः। इत्यात्मनेपदप्रक्रिया।
विभाषोपपदेन। उपपदेन फलस्य कर्तृगामित्वे द्योतिते तङोऽप्राप्तवप्राप्तविभाषेयम्। कर्तृगामिनि क्रियाफले नित्ये प्राप्ते प्राप्तविभाषेत्यन्ये। स्वं यज्ञमिति। स्वमित्युपलक्षणम्। `स्वार्थं यज्ञं यजति। आत्मार्थं यज्ञं यजती` त्याद्यपि बोध्यम्।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!