Page loading... Please wait.
1|3|23 - प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|3|23
SK 2690
प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च   🔊
सूत्रच्छेदः
प्रकाशन-स्थेय-आख्ययोः (सप्तमीद्विवचनम्) , च (अव्ययम्)
अनुवृत्तिः
आत्मनेपदम्  1|3|12 (प्रथमैकवचनम्) , स्थः  1|3|22 (पञ्चम्येकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
प्रकाशन-स्थेयाख्ययोः स्थः आत्मनेपदम्
सूत्रार्थः
प्रकाशनम् (स्पष्टरूपेण स्वमतप्रदर्शनम्) तथा स्थेयाख्या (विवादे निर्णयप्रदर्शनम्) - एतयोः अर्थयोः प्रयुक्तात् "स्था" धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
"प्रकाशनम्" इत्युक्ते "स्वस्य हेतोः स्पष्टरूपेण कथनम्" । "स्थेयाख्या" इत्युक्ते "विवादे निर्णयदानम्" । एतयोः अर्थयोः स्था-धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति । यथा - गोपी कृष्णाय तिष्ठते ("गोपी स्वस्य मनसः हेतुः कृष्णस्य समीपे प्रकटीकरोति" इत्यर्थः), कर्णार्जुनवादः द्रोणे तिष्ठते ("कर्णार्जुनवादे द्रोणः निर्णयं करोति" इत्यर्थः)
One-line meaning in English
The verb स्था gets the प्रत्ययाः of आत्मनेपद when used in the meaning of - (a) Clearing explaining own opinion, and (b) Putting and end to a question / debate.
काशिकावृत्तिः
स्वाभिप्रायकथनं प्रकाशनम्। स्थेयस्य आख्या स्थेयाख्या। तिष्ठत्यस्मिन्निति स्थेयः। विवादपदनिर्णेता लोके स्थेयः इति प्रसिधः। तस्य प्रतिपत्त्यर्थम् आख्याग्रहणम्। प्रकाशने स्थेयाऽख्यायां च तिष्ठतेरात्मनेपदं भवति। प्रकाशने तावत् तिष्ठते कन्या धात्रेभ्यः। तिष्ठते वृषली ग्रामपुत्रेभ्यः। प्रकाशयत्यात्मानम् इत्यर्थः। स्थेयाऽख्यायाम् त्वयि तिष्ठते। मयि तिष्ठते। संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः।
`तिष्ठन्त्यस्मिन्नति स्थेयः` इति। `कृत्यल्युटो बहुलम्` 3|3|113 इत्यधिकरणे `अचो यत्` 3|1|97 । `ईद्यति` 6|4|65 इतीत्त्वम्। गुणः। `विवाद` इति। सन्देहविषये। `निर्णेता` इति। निश्चेता, प्रमाणभूत इत्यर्थः। कथं पुनः स्थेयशब्दात् तस्य प्रतीतिर्भवति, यावता स्थेयशब्दो भावसाधनोप्यस्ति गतिनिवृत्तिवचन इत्याह-- `तस्य` इत्यादि। यस्य `स्थेय` इत्याख्या, लोके तस्य प्रतीतिर्यथा स्यादित्येवमर्थमाख्याग्रहणम्। तेनाख्याग्रहणेन तस्य प्रतीतिर्भवतीति दर्शयितुमाख्याग्रहणं कृतम्। `तिष्ठते कन्या छात्रेभ्यः` इति। पूर्ववत् सम्प्रदानसंज्ञायां सत्यां छात्रेभ्य इति चतुर्थी। `प्रकाशयत्यात्मानमित्यर्थः ` इति। अनेकार्थद्धातूनां तिष्ठतिरत्र प्रकाशने वत्र्तते। `संशय्य` इति।जहातु नैनं कथमर्थसिद्धःसंशय्य कणादिषु तिष्ठते यः।असाधुयोगा हि जयान्तरायाःप्रमाथिनीनां विपदां पदानि॥ (किरा-3।14) इत्यस्य श्लोकस्यायमेकदेश इहोपन्यस्तः। संशय्येति विवादपदभूते वस्तुनि संशयित्वो भूत्वा कर्णादिषु तिष्ठत इति। कर्णशकुनिप्रभृतिषु निर्षेतृत्वेनाभिमतेषु तत्सु पक्षान्तरं परित्यज्य तिष्ठते; तदुपदर्शितस्यैव पक्षस्याश्रयणात्॥
स्वाभिप्रायकथनमिति। कथनमाविष्करणमात्रं न तु शब्देनैव, तेनाभाषमाणायामपि कन्यकायां भवति। तिष्ठत्यस्मिन्निति। प्रकरणादिनात्र विवादपदनिर्णेतुः प्रतीतिः, न तु शाब्दीति विग्रहवाक्ये आत्मनेपदं न कृतम्। संशय्य कर्णादिष्विति। संशयस्थानेषु कर्णादीन् निर्णेतृत्वेनाश्रयतीत्यर्थः॥
सिद्धान्तकौमुदी
गोपी कृष्णाय तिष्ठते । आशयं प्रकाशयतीत्यर्थः । संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः । कर्णादीन्निर्णेतृत्वेनाश्रयतीत्यर्थः ।
प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च - प्रकाशन । प्रकाशनं — स्वाभिप्रायाविष्करणम् । स्थेयः — विवादपदनिर्णेता । तिष्ठति = विश्राम्यति विवादपदनिर्णयोऽस्मिन्नित्यर्थे बाहुलके अधिकरणे "अचो यत्" इति यति [ईत्वे] स्थेयशब्दव्युत्पत्तेः ।स्थेयो विवादस्थानस्य निर्मएतरि पुरोहिते॑ इति मेदिनी । इह तु विवादपदनिर्णेतृत्वेनाध्यवसायो विवक्षितः । आख्या = अभिधानम् । प्रकाशनाख्यायां, स्थेयाख्यायां च वर्तमानात् स्थाधातोरात्मनेपदमित्यर्थः । प्रकाशने उदाहरति - गोपी कृष्णाय तिष्ठते इति ।श्लाघह्नुङ्स्थाशपा॑मिति संप्रदानत्वाच्चतुर्थी । स्थेये उदाहरति- - संशय्येति । कर्णादिष्विति विषयसप्तमी । फलितमाह — कर्णादीनिति ।
प्रकाशनस्थेयाख्ययोश्च - प्रकाशन । प्रकाशनं — ज्ञापनम् । स्थेयो — विवादपदनिर्णेता, तिष्ठन्तेऽस्मिन् विवादपदनिर्मयार्थमिति व्युत्पत्तेः । बाहुलकादधिकरणेअचो यत्स्थेयो विवादस्थानस्य निर्णेतरि पुरोहिते॑ इति मेदिनी । कर्णादिष्विति अधिकरणे सप्तमी । तेषां स्थेयत्वंतिष्ठते॑इत्यात्मनेपदेन द्योत्यते । तमेवाऽर्थमाह — कर्णादानिति । प्रकाशनेत्यादि । चैत्रे तिष्ठति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.