Page loading... Please wait.
1|3|19 - विपराभ्यां जेः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|3|19
SK 2685
विपराभ्यां जेः   🔊
सूत्रच्छेदः
वि-पराभ्याम् (पञ्चमीद्विवचनम्) , जेः (पञ्चम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
आत्मनेपदम्  1|3|12 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
वि-पराभ्याम् जेः आत्मनेपदम्
सूत्रार्थः
"वि" / "परा" उपसर्गाभ्याम् "जि" धातोः आत्मनेपदस्य प्रत्ययाः भवन्ति ।
यद्यपि जि (जये) धातुः परस्मैपदी अस्ति, तथापि वि-उपसर्गपूर्वकः परा-उपसर्गपूर्वकः जि-धातुः आत्मनेपदस्य प्रत्ययान् प्राप्नोति । यथा - विजयते (उत्कृष्टः भवति / विजयं प्राप्नोति), पराजयते (निकृष्टः भवति / पराजयं प्राप्नोति ) ।

ज्ञातव्यम् - "सत्यमेव जयते" इत्यत्र "जयते" अयं आर्षः प्रयोगः ज्ञातव्यः । "सत्यमेव जयते नानृतम् सत्येन पन्थाः विततो देवयानः" इति मुण्डकोपनिषदि अयं प्रयोगः दृश्यते । सामान्यभाषायां तु "सत्यमेव जयति" इत्येव वक्तव्यम् ।
One-line meaning in English
When any of the उपसर्गs - वि or परा - is attached to the verb "जि", it gets the प्रत्ययाः of आत्मनेपद.
काशिकावृत्तिः
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1|3|78 इत्यस्य अपवादः। विपरा पूर्वाज् जयतेर् धातोरात्मनेपदं भवति। विजयते। पराजयते। विपराशब्दावुपसर्गौ गृह्येते साहचर्यत्। तेन इह न भवति, बहुवि जयति वनम्, परा जयति सेना इति।
`साहचर्यात्` इति। उपसर्गग्रहणए हेतुः `नेर्विशः` 1|3|17 इत्यत्र नेरुपसर्गस्य ग्रहणम्। अनन्तरसूत्रेऽपि 1|3|18 पर्यादीनामुपसर्गाणामेव ग्रहणम्। अतः प्रकरणसाहचर्यादद्विपराशब्दावुपसर्गौ गृह्रेतेत-- इत्येके।अपरे तु वर्णन्ति-- साहचर्य पत्र्यासत्त्युपलक्षणम्। येषां साहचर्यं तेषां नियोगतः प्रत्यासत्त्या भवितव्यमिति। अतः साहचर्यस्य प्रत्यासत्त्याऽविनाभावित्वात् तेन प्रत्यासत्तिर्लभ्यते। तदेतदुक्तं भवति-- प्रत्यासत्तेर्विपराशब्दावुपपसर्गौ गृह्रेते इति। प्रत्यासत्तिश्च जयतेर्विपराशब्दाभ्यामुपसर्गाभ्यामेव, नानुपसर्गाभ्याम्। तथा हि-- ताभ्यामेव जयत्यर्थो जयत्यर्थो विशिष्यते,नेतरभ्यामिति॥
साहचर्यादिति। द्वयोर्द्दष्टापचारत्वेऽपि परस्परसाहचर्यादित्यर्थः। ठ्नेर्विशःऽ इत्यादिप्रकरणसाहचर्याद्वा । बहुवीति। अत्रापि वे जयसि, वी जयत इत्युदाहार्यम्। परा उत्कृष्टा। अथ कथं जेरिति निर्देशः, यावता प्रकृतिवदनुकरणं भवतीति ठचि श्नुधातुऽ इत्यादिनेयङदेशेन भवितव्यम्, न च दीर्घेषु सावकाशमियण्ंó परत्वाद् ठ्घेण्Çóतिऽ इति गुणो बाधत इति युक्तम्;हृस्वेष्वपि पूर्वविप्रतिषेधेन इयङ् इष्टत्वात्। तथा च ठ्क्षियःऽ इति निर्देशः? उच्यते; धातुत्वं तावदर्थाश्रयम्--क्रियावचनो धातुरिति, इह वा विवक्षितार्थं रूपमात्रमनुकृतमिति। अनुकार्यस्यापि धातुत्वं नास्ति प्रागेवानुकरणस्य॥
सिद्धान्तकौमुदी
विजयते । पराजयते ।
विपराभ्यां जेः - विपराभ्यां जेः । वि परा आभ्यां परस्माज्जिधातोरात्मनेपदमित्यर्थः । विजयते इति । उत्कृष्टो भवतीत्यर्थः । पराजयते इति । निकृष्टो भवतीत्यर्थः ।
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
लघुसिद्धान्तकौमुदी
विजयते। पराजयते॥
महाभाष्यम्
विपराभ्यां जेः विपराभ्यामित्युपसर्गग्रहणम्।।1।। (विपराभ्यामिति) उपसर्गग्रहणं कर्तव्यम्। इह मा भूत् ‐ पराजयति सेनेति। तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम् । यद्यपि तावदयं पराशब्दो दृष्टापचार उपसर्गश्चानुपसर्गश्च, अयं खलु विशब्दोऽदृष्टापचार उपसर्ग एव। तस्यास्य कोऽन्यो द्वितीयः सहायो भवितुमर्हत्यन्यदत उपसर्गात् । तद्यथा ‐ अस्य गोर्द्वितीयेनार्थः इति गौरेवोपादीयते नाश्वो न गर्दभ इति ।। 19 ।।