॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|2|26
SK 2617
1|2|26
रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च  
SK 2617
सूत्रच्छेद:
रलः - पञ्चम्येकवचनम् , व्युपधाद्त् - पञ्चम्येकवचनम् , हलादेः - पञ्चम्येकवचनम् , सन् - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Unavailable at the moment
सूत्रार्थ:
This sutra is not updated yet.

The sutras are being written one by one, so this sutra will eventually get updated. Meanwhile, you can refer to the commentaries below.
One-line meaning in English
This sutra is not updated yet.
काशिकावृत्तिः
वा इति वर्तते सेडिति च । उश्च इश्च वी । वी उपधा यस्य स व्युपधः । उकारोपधाद् इकारोपधात् च धातोः रलन्तात् हलादेः परः संश्च क्त्वा च सेटौ वा कितौ भवतः । द्युतित्वा, द्योतित्वा ; दिद्युतिषते, दिद्योतिषते ; लिखित्वा, लेखित्वा ; लिलिखिषति, लिलेखिषति । रलः इति किम् ? देवित्वा, दिदेविषति । व्युपधादिति किम् ? वर्तित्वा, विवर्तिषते । हलादेः इति किम् ? एषित्वा, एषिषिषति । सेडित्येव - भुक्त्वा, बुभुक्षते ॥
क्त्वाप्रत्ययश्च `न क्त्वा सेट्` 1|2|18 इति कित्त्वे प्रतिषिद्धे सनोऽप्यकित्वे स्वभावत एव व्यवस्थित उभयत्रेदं विधिमुखेनैव प्रवत्र्तत इतिपक्षे कित्त्वं भवतीति।`{दिद्युतिषते` -- काशिका,पदमंजरी च} विदद्युतिषते` इति। `द्युतिस्वाप्योः संप्रासरणम्` 7|4|67 इत्यभ्यासस्य संप्रासरणम्। `एषिषिषति` इति। `इषु इच्छायाम्` (धातुपाठः-1351), इडागमे कृते `अजादेर्द्वितीयस्य` 6|1|2 इति द्वितीयस्यैकाचो द्विर्वनचम्। `बुभुक्षते` इति। `हलन्ताच्च` 2|1|10 इति नित्यं कित्त्वं भवति। लाघवार्थम् `इणुपधात्` इति वाच्ये, इण्ग्रहणानि सर्वाणि परेम णकारेणेति ज्ञापनार्थं `व्युपधात्` इत्युक्तम्। तेन `लण्` इत्यत्र यदुक्तम्-- `इण्ग्रहणानि सर्वाणि परेण णकारेण` इति तदुपपन्नं भवति॥
क्त्वाप्रत्ययस्य ऽन क्त्वा सेट्ऽ इति कित्वे प्रतिषिद्धे सनोऽप्यकित्वे स्वतः सिद्ध उभयत्र विधिमुखेनेदं प्रवर्तत इत्याह-वा कितौ भवत इति । दिद्योतिषते इति । ऽद्यौतिस्वाप्योः संप्रसारणम्ऽ । एषिषिषतीति । इटि कृते--ऽअजादेर्द्वितीयस्यऽ ॥
सिद्धान्तकौमुदी
उश्च इश्च वी ते उपधे यस्य तस्माद्धलादे रलन्तात्परौ क्त्वासनौ सेटौ वा कितौ स्तः । द्युतिस्वाप्योः संप्रसारणम् (कौमुदी-2344) । दिद्युतिषते । दिद्योतिषते । रुरुचिषते । रुरोचिषते । लिलिखिषति । रलः किम् । दिदेविषति । व्युपधात्किम् । विवर्तिषते । हलादेः किम् । एषिषिषति । इह नित्यमपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते । उपधाकार्यं हि द्वित्वात्प्रबलम् । ओणेर्ऋदित्करणस्य सामान्यापेक्षाज्ञापकत्वत् ॥
रलो। क्त्वासनाविति। चकारेण पूङः क्त्वा चे`त्यतः क्त्वाया अनुकर्षादिति भावः। सेटाविति। `न क्त्वा सेडि`त्यतस्तदनुवृत्तेरिति भावः। वा किताविति। `नोपधात्थफान्ताद्वे`त्यतः `असंयोगाल्लिट्कि`दित्यतश्च तनदुवृत्तेरिति भावः। दिद्युतिषते इति। `द्युत दीप्तौ` अनुदात्तेत्। सनि द्वित्वे कित्त्वात् `द्युतिस्वाप्यो`रित्यभ्यासस्य संप्रसारणे पूर्वरूपे सनः कित्त्वान्न लघूपधगुण इति भावः। सनः कित्त्वाऽभावे आह-- दिद्योतषते इति। `पूर्ववत्सनः` इत्यात्मनेपदम्। एषिषिषतीति। इष्?धातोः सन्। इट्। हलादित्वाऽभावेन कित्तवाऽभावाद्गुणे एष् इस ति इति स्थिते `अजादेर्द्वितीयस्ये`ति षिस् इत्यस्य द्वित्वे हलादिशेषे सनः षत्वे रूपम्। नन्विह सत्यपि कित्त्वे नित्यत्वात्परमपि गुणं बाधित्वा षिसित्यस्य द्वित्वे धात्ववयवस्य इकारस्य उपधात्वाऽभावादेव गुणाऽप्रसक्तेर्हलादेरिति व्यर्थमित्यत आह -- इह नित्यमपि द्वित्वं गुणेन बाध्यते इति। कुत इत्यत आह-- उपधाकार्यं हि द्वितवात्प्रबलमिति। तच्च कुत इत्यत आह-- ओणेरिति। ओणेः ऋदित्करणस्य ज्ञापकत्वादित्यन्वयः। तथाहि -- ओणृधातोर्ण्यन्ताल्लुङि चङि `णौ चङ्युपधायाः` ह्रस्वस्य `नाग्लोपिशास्वृदित#आ` मिति निषेधे सति ओणि अ त् इति स्थिते णि इत्यस्य द्वित्वे मा भवानोणिणदिति रूपम्। अत्र उपधाह्रस्वनिषेधार्थमोणेरृदित्करणम्। उपधाह्रस्वे कृते तु उण् इ अ त् इति स्थिते णीत्यस्य द्वित्वे मा भवानुणिणदिति स्यात्, ओकारो न श्रूयेयेति स्थितिः। यदि तु नित्यत्वादुपधाह्रस्वत्प्रागेव ओण् इ अ त् इत्यस्यां दशायां द्वित्वं स्यात्तदा ओकारस्य उपधात्वाऽभावादेव ह्रस्वाऽप्रसक्तेस्तन्निषेदार्थमृदित्करणमनर्थकं स्यात्.तस्मादुपधाह्रस्वात्मकमुपधाकार्यं द्वित्वात्प्रबलमिति विज्ञायते इत्यर्थः। ननु भवतु उपधाह्रस्वो द्वित्वात्प्रबलः, प्रकृते तु उपधागुणः कथं द्वित्वात्प्रबलः स्यादित्यत आह-- सामान्यापेक्षेति। उपधाह्रस्वस्य उपधाह्रस्वस्य उपधाकार्यत्वेन रूपेण द्वित्वात्प्राबल्यविज्ञानादित्यर्थः। वस्तुतस्तु `णौ चङ्युपधायाः` इति सूत्रे`यदमोणिमृदितं करोति तज्ज्ञापयति द्विर्वचनाद्ध्रस्वत्वं बलीय` इति विशिष्य उपधाह्रस्वग्रहणात्सामान्यापेक्षत्वं ज्ञापकस्य चिन्त्यमिति शब्देन्दुशेखरे प्रपञ्चितम्।
रलो व्युपधा। `न क्त्वा से`डित्यतः सेडिति वर्तते। चकारेण क्त्वायाः सङ्ग्रहः। `असंयोगा`दित्यतः किदिति, `नोपधा`दित्यतो वेति चानुवर्तते। तदाह- क्त्वासनावित्यादि। सेट् किम् ?। भित्त्वा। छित्त्वा। बुभुक्षते।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च किमिदं रलः क्त्वासनोः कित्त्वं विधीयते, आहोस्वित्प्रतिषिध्यते? किं चातः? यदि विधीयते, क्त्वाग्रहणमनर्थकम्। किदेव हि क्त्वा। अथ प्रतिषिध्यते, सन्ग्रहणमनर्थकम्। अकिदेव हि सन्। अत उत्तरं पठति - रलः क्त्वासनोः कित्त्वम्। रलः क्त्वासनोः कित्त्वं विधीयते। ननु चोक्तम्- क्त्वाग्रहणमनर्थकम् इति। नानर्थकम्। न क्त्वा सेट् 1|2|18 इति प्रतिषेधः प्राप्नोति तद्बाधनार्थम् ।। रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च ।। 26 ।।