Page loading... Please wait.
1|1|74 - त्यदादीनि च
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|74
SK 1336
त्यदादीनि च   🔊
सूत्रच्छेद:
त्यदादीनि - प्रथमाबहुवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
वृद्धम्  [1|1|73] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
त्यदादीनि च वृद्धम्
सूत्रार्थ:
त्यदादिगणस्य शब्दाः वृद्धसंज्ञां प्राप्नुवन्ति ।
"वृद्ध" इति व्याकरणविशिष्टा काचन संज्ञा । ये शब्दाः "त्यदादिगणे" सन्ति, तेषाम् वर्तमानसूत्रेण "वृद्ध"संज्ञा भवति ।

त्यदादिगणः अयम् "सर्वादिगणस्य" उपगणः अस्ति । अस्मिन् गणे अष्ट-सर्वनामशब्दाः समाविश्यन्ते - त्यद्, तद्, यद्, एतद्, इदम्, अदस्, एक, द्वि, युष्मद्, अस्मद्, भवतुँ, किम् । एतेषां सर्वेषाम् अनेन सूत्रेण "वृद्ध"संज्ञा भवति ।

"वृद्ध" संज्ञायाः प्रयोगः वृद्धात् छः 4|2|114, अवृद्धाभ्यः नदीमानुषीभ्यः तन्नामिकाभ्य 4|1|113 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।

ज्ञातव्यम् - वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1|1|73 इत्यनेन अपि "वृद्ध"संज्ञा दीयते ।
One-line meaning in English
The words of the त्यदादिगण get the term "वृद्ध".
काशिकावृत्तिः
यस्य अचाम् आदिग्रहणम् उत्तरार्थम् अनुवर्तते, इह तु न सम्बध्यते । त्यदादीनि शब्दरूपाणि वृद्धसंज्ञानि भवन्ति - त्यदीयम्, तदीयम्, एतदीयम्, इदमीयम्, अदसीयम्, त्वदीयम्, त्वादायनिः, मदीयम्, मादायनिः, भवदीयम्, किमीयम् ॥
`उत्तरार्थम्` इति। उत्तरसूत्रेऽस्य प्रयोजनवत्त्वात् यद्यनुवत्र्तते,एतद-र्थमपि कस्मान्न भवतीत्याह-- `इह न सम्बध्यते` इति। यदीहापि सम्बध्येत तदायमर्थःस्यात्--- `त्यदादीनि यस्याचामादिभूतानि तद्वद्धम्` इति। ततश्च त्वत्पुत्र इत्यादावेव स्यात्, केवालानां च त्यदादीनां न स्यादित्यभिप्रायः। ननु च त्वत्पुत्रोमत्पुत्र इत्यादावुपसर्जनानि त्यदादीनि, उपसर्जनानां च तेषां त्यदादित्वंनिवर्तितम्, तत् कुतोऽयं प्रसङ्गः? यदि यस्याचामादेरित्येतदिह सम्बध्यते तदा सत्युपसर्जनत्वे वचनात् त्यदादावेव संज्ञा स्यात्, न केवलानामिति मन्यते; कथंपुनरिहानुवर्तमानं शक्यमसम्बन्धुम्? स्वसम्ब्नधानुवृत्तेः। `वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्` 1|1|72 इति त्यदादीनि च वृद्धिसंज्ञकानि भवन्ति। `वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद्वृद्धम्` इति तद्वृद्धम्, `एङ प्राचां देशे` 1|1|74 यस्याचामादिग्रहणमनुवत्र्तते। वृद्धिग्रहणं निवृत्तम्। एवं वृद्धिग्रहणं निवृत्तम्। एवं वृद्धिशब्देन सम्बन्धमनुवत्र्तमानं न शक्यते त्यदादिभिः सम्बन्धुम्। `त्वादायनिः, मादायनिः` इति। `उदीचां वृद्धादगोत्रात्` 4|1|157 इति फिञ्, `प्रत्ययोत्तरपदयोश्च` 7|2|97 इति युष्मदस्मदोस्त्वामादेशौ। चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः। तेन `वा नामधेयस्य` (वा।15) इत्यादि वक्तव्यं न भवति॥
उतरार्थमिति । तत्र प्रयोजनवत्वात् यस्याचामादिरेङिति सम्बन्धसम्भवाच्च । इह तु न सम्बध्यत इति । अयोग्यत्वाद् निर्द्धारणस्य सजातीय वषयत्वात् त्यदादीनां चाजात्मकत्वाभावाद् न ह्यस्ति सम्भवः । यस्याचामादयस्त्यदादय इति । न च त्यदादिस्थेऽचि त्यदादिशब्दो वर्तत इति क्लिष्टकल्पनायुक्ता; उतरार्थमप्यनुवृत्तिसम्भवात् । तदुक्तम् - उतरार्थमनुवर्तत इति । त्यादायनिरति । "उदीचां वृद्धादगोत्राद्" इति फञ्, "प्रत्ययोतरपदयोश्च" ॥
सिद्धान्तकौमुदी
वृद्धसंज्ञानि स्युः ॥
त्यदादीनि च - त्यदादीनि च । शेष पूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — वृद्धसंज्ञानि स्युरिति । आदेरचो वृद्धिसंज्ञकत्वाऽभावादारम्भः ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
वृद्धसंज्ञानि स्युः॥
महाभाष्यम्
त्यदादीनि च यस्याचामादिग्रहणमनुवर्तते उताहो न। किं चातः? यद्यनुवर्तते, इह च प्रसज्येत त्वत्पुत्रस्य छात्राः त्वात्पुत्रा। इह च न स्यात् त्वदीयो मदीय इति। अथ निवृत्तम्, एङ् प्राचां देशे यस्याचामादिग्रहणं कर्तव्यम्। एवं तर्ह्यनुवर्तते। कथं त्वात्पुत्रा मात्पुत्रा इति ? सम्बन्धमनुवर्तिष्यते। वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्। त्यादादीनि च वृद्धसञ्ज्ञानि भवन्ति। वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्। एङ् प्राचां देशे यस्याचामादिग्रहणमनुवर्तते। वृद्धिग्रहणं निवृत्तम्। तद्यथा कश्चित् कान्तारे समुपस्थिते सार्थमुपादत्ते। स यदा निष्कान्तकान्तारो भवति तदा सार्थे जहाति।