Page loading... Please wait.
1|1|6 - दीधीवेवीटाम्
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|6
SK 2190
दीधीवेवीटाम्   🔊
सूत्रच्छेद:
दीधी-वेवी-इटाम् - षष्ठीबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
न  [1|1|4] - अव्ययम् , इकः  [1|1|3] - षष्ठ्येकवचनम् , गुण-वृद्धी  [1|1|3] - प्रथमाद्विवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
दीधी-वेवी-इटाम् इक: गुण-वृद्धी न
सूत्रार्थ:
दीधीङ्-धातोः, वेवीङ्-धातोः तथा च इडागमस्य यः इक्-वर्णः तस्य गुणः वृद्धिः वा न भवतः ।
दीधीङ् (दीप्तिदेवनयोः) तथा वेवीङ् (वेतिना तुल्ये) एतौ अदादिगणस्य धातू । एतयोः धात्वोः यः इकारः , तस्य गुणः वृद्धिः वा न भवतः । तथैव, इडागमस्य यः इकारः, तस्यापि गुणवृद्धी न भवतः । यथा -

1) आङ्-उपसर्गयुक्तस्य दीधीङ्-धातोः ल्युट्-प्रत्ययस्य प्रक्रिया -
आङ् + दीधीङ् + ल्युट् [ल्युट् च 3|3|115]
→ आ + दीधी + अन [युवोरनाकौ 7|1|1 इति अन-आदेशः]
अत्र अन-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 अनेन अङ्गस्य (इत्युक्ते धकारोत्तर-ईकारस्य) गुणादेशः विधीयते । परन्तु अस्य गुणस्य वर्तमानसूत्रेण निषेधः भवति ।
→ आदीध्यन [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]

2) वेवीङ्-धातोः अपि एतादृशम् एव "आवेव्यन" इति रूपं सिद्ध्यति ।

3) पठ्-धातोः तृच्-प्रत्ययान्तरूपस्य प्रक्रिया -
पठ् + तृच् [ण्वुल्तृचौ 3|1|133 इति ण्वुल्-प्रत्ययः]
→ पठ् + इ + तृच् [आर्धधातुकस्य इड् वलादेः 7|2|35 इति इडागमः]
अत्र तृच्-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, अतः सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 अनेन तस्मात् पूर्वः यः इकारः, तस्य गुणादेशः विधीयते । परन्तु तस्य वर्तमानसूत्रेण निषेधः भवति । वर्णमेलनं कृत्वा केवलं "पठितृ" इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।

ज्ञातव्यम् - दीधीङ् तथा वेवीङ् - उभावपि छान्दसौ धातू स्तः । इत्युक्ते धातू इमौ केवलं वेदेषु दृश्येते, लौकिकसंस्कृते अनयोः प्रयोगः नास्ति ।
One-line meaning in English
The इक् letter of - (a) the verb दीधीङ्, (b) The verb वेवीङ् , and (c) इडागम - do not undergo गुण or वृद्धि.
काशिकावृत्तिः
दीधीवेव्योः इटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्नुतः, ते न भवतः । आदीध्यनम्, आदीध्यकः ; आवेव्यनम्, आवेव्यकः । इटः खल्वपि - कणिता श्वः, रणिता श्वः । वृद्धिरिटो न संभवति इति लघूपधगुणस्यात्र प्रतिषेधः ॥
`दीधीवेव्योः` इति। दीधीङ दीप्तिदेवनयोः` (धातुपाठः- 1076); `वेवीङ वेतिना तुल्ये (धातुपाठः-1077) इत्येतयोग्र्रहणम्। ननु च `दीङ क्षये` (धातुपाठः- 1134) `धीङ अनादरे`(धातुपाठः-1136), `वेञ् तन्तुसन्ताने` (धातुपाठः-1006) `वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु` (धातुपाठः-1048) इत्येतेषां ग्रहणं कस्मान्न विज्ञायते? यद्येषां ग्रहणमभिमतं स्यादसन्देहार्थं `वीवेधीदीटाम्` इत्येवं न्यासं कुर्यात्। अन्यथा तु कृतम्। तस्मात् पूर्वोक्तयोरेव धात्वोरिह ग्रहणम्। इटश्चेति- `आर्धरधातुकस्य` 7|2|35 इत्यादिना विहितस्य। अथ `इट्, किट, कटी गतौ` (धातुपाठः-318,319320) इत्यस्य ग्रहणं कस्मान्न भवति, युक्तं चैतत्, धातुसाहचर्यात्? नैतदस्ति; इह`अल्पाच्तरम्` 2|2|34 इत इटः पूर्वनिपाते कत्र्तव्ये तद्विपर्यासं कुर्वतैतत् सूचितम्-`अन्योऽ-प्यत्र कश्चिद्विपर्यासो विज्ञेयः` इति। तेन धातुसाहचर्याद्धातुग्रहणे प्राप्ते तद्विपरीतस्यैवागमस्य ग्रहणं विज्ञायते। `आदीध्यनम्` इति। ल्युट्। `आदीध्यकः` इति। ण्वुल्।`कणिता आः, रणिता आः` इति। `अण रण कण` (धातुपाठः-444,445,449) इत्यादौ शब्दार्थे धातुवर्गे कणिरणी पठएते , ताभ्यां लुटि स्यताशी लृलुटोः` 3|1|33 इति तासिः, `लुटः प्रथमस्य ` 2|4|85 इत्यादिना तिषो डादेशः, टिलोपः, `आर्धधातुकस्य` 7|2|35 इत्यादिनेट्। अथेटो वृद्धेरुदाहरणं कस्मान्न प्रदर्शितमित्याह- `वृद्धिरिटो न सम्भवति` इति। अङ्गस्य वृद्धिर्ञ्णिदादौ प्रत्यये विधीयते इट् चायमार्धधुकभवतः। न चार्धधातुकस्याङसञ्ज्ञास्ति ञ्णिदादौ प्रत्यये। तस्मादिटो वृद्धिर्न भवति।
ऽदीधीवेव्योऽरिति । "दीधीङ् दीप्तदेवनयोः" "वेवीङ् वेतिना तुल्ये" इत्येतयोः । अथ दीङ् क्षये" "धीङ् अनादरे" "वेञ् तन्तुसन्ताने" वी गत्यादिषु"-एतेषां ग्रहणं कस्मान्न भवति ? दीङस्तावन्न भवति, "मीनातिमिनोतिदीङं ल्यपि च" इति चकारेणैज्विषय आत्वविधानात् । वेञोऽपि न भवति, गुणप्राप्त्यभावात्, नैतदस्ति; चकारस्तावन्मीनातिमिनोत्यर्थः स्यात्, दीङेऽपि ग्रहणं ल्यबर्थं स्यात्, वेञोऽपि प्रवेयमित्यत्र "ईद्यति" इति ईत्वे कृते गुणः प्राप्नोति । एवं तर्हि चतुर्णां ग्रहणेऽभिप्रेते, असन्देहार्थं "वीवेधीदीटाम्" इति ब्रूयात् । किञ्च-"अवयवप्रसिद्धेः समुदायप्रसिद्धिर्बलीयसी" । ऽइटश्चेऽति । आर्धधातुकस्येडित्यागमस्य । ननु धातुसाहचर्यात् "इट किट गतौ" इत्यस्य धातोर्ग्रहणं युक्तम्, सत्यम्; प्रसिद्ध्यतिशयादागमस्य ग्रहणम्, आगमो हि प्रसिद्धतरः । शास्त्रेऽल्पाचरत्वेन पूर्वनिपाताभावाच्च धातुरिट्, दीधीवेव्योस्तु धातुत्वात्प्रकृतित्वाद् "अभ्यर्हितं च" इति पूर्वनिपातः । अथ दीधीवेव्योः किमर्थं ग्रहणं, यावता छान्दसावेतौ च्छन्दसि च दृष्टानुविधिः, दृश्यते च गुणः "होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्", "अधीधयुर्दाशराज्ञः" इति, अतस्तयोरनर्थकः प्रतिषेधः ? केचिदाहुः-"आदीध्यनमावेव्यनम् इत्युदाहरतो वृत्तिकारस्य नानयोश्छान्दसत्वमभिप्रेतम्, अन्यथा हि च्छन्दस्येव किंचिदुदाहार्यम्" इति, इदं तु वार्तिकविरुद्धम्; यदाह-"दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधानाच्च च्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणदर्शनादप्रतिषेधः" इति । ऽ आदीध्यनमिऽति । ल्युटि "एरनेकाचः" इति यणादेशः । ऽकणितेऽति । "कणिरणी शब्दार्थौ" लुटि तिपौ डादेशस्तासि टिलोपः, कणित् अ आ इति स्थिते तकारन्तं लघूपधमङ्गमिति प्राप्तस्य गुणस्य प्रतिषेधः । ननु च ङेड्वशि कृति" इत्यत इडित्यनुवर्तमाने "आर्धधातुकस्येट्" इति पुनरिड्ग्रहणम् "इडेव यथा स्याद्, विकारो मा भूद्" इत्येवमर्थं भविष्यति । यद्येवम्; अलावीत्, पिपठिषतेः क्विपि पिपठी रित्यत्र "अकः सवर्णे दीर्घः" "र्वोरुपधायाः" इति च दीर्घो न स्याद् । अङ्गप्रकरणे नियमादाङ्ग एव विकारो निवर्त्यते, इह च पिपठिषतेरप्रत्यये नपुंसके जसः शिः, अतो लोपस्य स्थानिवत्वान्नुम्न भवतीति शान्तमहतः" इति दीर्धत्वं न भवतीति पिपठिषि ब्राह्मणकुलानीति भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
दीधीवेव्योरिटश्च गुणवृद्धी न स्तः । भविता ।
दीधीवेवीटाम् - दीधीवेवी ।दीधीह् दीप्तिदेवनयोः॑वेवीङ् वेतिनी तुल्ये॑ । दीधीश्च वेवीश्च इट् चेति द्वन्द्वात् षष्ठी । "इको गुणवृद्धी" इत्यतो गुणवृद्धी इति, "न धातुलोप" इत्यतो नेति चानुवर्तते ।
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
दीधीवेवीटाम् किमर्थमिदमुच्यते ? गुणवृद्धी मा भूताम् इति। आदीध्यनम्। आदीध्यकः। आवेव्यनम्। आवेव्यकः । अयं योगः शक्योऽकर्तुम्। कथम्? ।। दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वाद् दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसश्छन्दस्यदीधेददीधयुरिति च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः ।। । दीधीवेव्योश्छन्दोविषयत्वात्। दीधीवेव्यौ छन्दसो विषयौ। दृष्टानुविधित्वाच्च छन्दसः। दृष्टानुविधिश्च छन्दसि भवति। अदीधेत्, अदीधयुः इत्यत्र च गुणस्य दर्शनादप्रतिषेधः। अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः। प्रजापतिर्वै यत् किंचिन्मनसा अदीधेत्। होत्राय वृतः कृपयन्नदीधेत्। अदीधयुर्दाशराज्ञे वृतासः। भवेदिदं युक्तमुदाहरणमदीधेदिति। इदं त्वयुक्तमदीधयुरिति। अयं जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यते स यथैव क्ङिति चेत्येन बाधते एवमेनमपि बाधेत। नैष दोषः। जुसि गुणः प्रतिषेधविषय आरभ्यमाणस्तुल्यजातीयं प्रतिषेधं बाधते। कश्च तुल्यजातीयः प्रतिषेधः। यः प्रत्ययाश्रयः। प्रकृत्याश्रयश्चायम्। अथवा येन नाप्राप्ते तस्य बाधनं भवति। न चाप्राप्ते क्ङिति नेत्येतस्मिन् प्रतिषेधे जुसि गुण आरभ्यते। अस्मिन् पुनः प्राप्ते चाप्राप्ते च । यदि तर्ह्ययं योगो नारभ्यते, कथं दीध्यत् इति, वेव्यत् इति च । ।। दीध्यदिति श्यन्व्यत्ययेन ।।। दीध्यदिति वेव्यदिति च स्यन्व्यत्ययेन भविष्यति । इटश्चापि ग्रहणं शक्यमकर्तुम्। कथम् अकणिषम् अरणिषम्। कणिता श्वो रणिता श्वः इति। आर्धदातुकस्येड्वलादेरित्यत्र इडित्यनुवर्तमाने पुनरिङ्ग्रहणस्य प्रयोजनम् इट् इडेव यथा स्यात्। यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूदिति। किं चान्यत् प्राप्नोति। गुणः । यदि नियमः क्रियते पिपठिषतेरप्रत्ययः पिपठीः दीर्घत्वं न प्राप्नोति । नैष दोषः। आङ्गं यत्कार्यं तन्नियम्यते न चैतदाङ्गम्। अथवा असिद्धं दीर्घत्वं तस्यासिद्धत्वान्नियमो न भविष्यति ।