Page loading... Please wait.
1|1|58 - न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|58
SK 51
न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु   🔊
सूत्रच्छेद:
न - अव्ययम् , पदान्त-द्विर्वचन-वरे-यलोप-स्वर-सवर्ण-अनुस्वार-दीर्घ-जश्-चर्-विधिषु - सप्तमीबहुवचनम्
अनुवृत्ति:
अचः  [1|1|57] - षष्ठ्येकवचनम् , परस्मिन्  [1|1|57] - सप्तम्येकवचनम् , स्थानिवत्  [1|1|56] - अव्ययम् , आदेशः  [1|1|56] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
परस्मिन् पदान्त-द्विर्वचन-वरे-यलोप-स्वर-सवर्ण-अनुस्वार-दीर्घ-जश्-चर्-विधिषु अच: आदेश: स्थानिवद् न
सूत्रार्थ:
परनिमित्तकः अजादेशः पदान्त-द्विर्वचन-वरे-यलोप-स्वर-सवर्ण-अनुस्वार-दीर्घ-जश्-चर्-विधिषु स्थानिवद् न भवति ।
स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ 1|1|56 इत्यनेन अल्-आश्रितं गुणधर्मं वर्जयित्वा अन्येषां विषये आदेशः स्थानिवत् भवति । तथा, अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन परनिमित्तकः अजादेशः पूर्वविधौ कर्तव्ये अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये अपि स्थानिवत् भवति । अस्यापि अपवादत्वेन वर्तमानसूत्रम् विधीयते । यदि सः पूर्वविधिः "पदान्त, द्विर्वचन, वरे, यलोप, स्वर, सवर्ण, अनुस्वार, दीर्घ, जश्, चर्" एतेषु कश्चन अस्ति, तर्हि अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये निर्दिष्टः स्थानिवद्भावः निषिध्यते - इति अस्य सूत्रस्य आशयः । क्रमेण पश्यामः -

1. पदान्त-विधिः
अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि पदान्तविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते । यथा, "फलानि सन्ति" इत्यत्र "फलानि + अस् + झि" इति स्थिते श्नसोरल्लोपः 6|4|111 इत्यनेन अस्-इत्यस्य अकारस्य लोपः विधीयते । अस्य लुप्त-अकारस्य अल्-आश्रितः गुणधर्मः (अच्-प्रत्याहार-समावेशत्वम्) स्थानिवद्भावेन आदेशे अपि आगन्तुम् अर्हति, यतः अत्र अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रसक्तिः अस्ति -
अ) लोपः अच्-वर्णस्य स्थाने भवति, अतः आदेशः अजादेशः अस्ति ।
आ) अपित्-सार्वधातुके प्रत्यये परे अयम् लोपः विधीयते, अतः परनिमित्तम् अपि अस्ति ।
इ) स्थानिवद्भावे कर्तव्ये अकारस्य अच्-त्वात् "फलानि + अ" इत्यत्र इकारस्य यणादेशः भवितुम् अर्हति । अयम् पूर्वविधिः अस्ति ।
अतः अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन अत्र अकारस्य अच्त्वम् स्थानिवद्भभावेन आदेशे अपि आगन्तुम् अर्हति । परन्तु "फलानि" इत्यस्य इकारः पदान्ते अस्ति, अतः अस्य इकारस्य यणादेशः पदान्तविधिः अस्ति । अस्यां स्थितौ वर्तमानसूत्रेण अत्र अकारस्य स्थानिवद्भावः निषिध्यते । अतएव "फलानि + सन्ति" इत्यत्र इकारस्य यणादेशः न जायते ।

2. द्विर्वचन-विधिः - द्विर्वचनम् इत्युक्ते द्वित्वम् । अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि द्वित्वविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते । यथा, मधु + अरि इत्यत्र -
मधु + अरि
→ मध् व् + अरि [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशः]
→ मध् ध् व् + अरि [अनचि च 8|4|47 इति द्वित्वम्]
→ मद्ध्वरि [झलां जश् झशि 8|4|55 इति जश्त्वम्]
अत्र यणादेशेन उकारस्य वकारे कृते उकारस्य "अच्त्वम्" अयम् एकाल्-गुणधर्मः अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन वकारे अपि आगन्तुम् अर्हति -
अ) अत्र उकारस्य आदेशः विहितः अस्ति अतः अयम् अजादेशः अस्ति ।
आ) अस्य निमित्तम् अग्रे विद्यमानः अकारः अस्ति अतः अयम् परनिमित्तकः अपि अस्ति ।
इ) स्थानिवद्भावेन उकारस्य गुणधर्मः वकारे स्वीक्रियते चेत् द्वित्वस्य निषेधः विधीयते यतः अनचि च 8|4|47 इत्यस्य प्रसक्तिः न भवति । अतः अयम् "पूर्वविधिः" अपि अस्ति ।
अतः अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन अत्र उकारस्य अच्त्वम् स्थानिवद्भभावेन आदेशे (वकारे) अपि आगन्तुम् अर्हति । परन्तु "अत्र निर्दिष्टः पूर्वविधिः द्वित्वविषयकः अस्ति, अतः अत्र स्थानिवद्भावः निषिध्यते । अतएव "मधु + अरि" इत्यत्र द्वित्वनिषेधः न भवति ।

3. वरे-विधिः - "वरे"विधिः इत्युक्ते वरच्-प्रत्ययसम्बन्धी विधिः । "वरच्" इति कश्चन कृत्-प्रत्ययः । स्थेशभासपिसकसो वरच् 3|2|175 तथा यश्च यङः 3|2|176 एताभ्याम् सूत्राभ्याम् वरच्-प्रत्ययः दीयते । अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि अस्य प्रत्ययस्य सम्बन्धी विधिः अस्ति, तर्हि तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।

4. यलोप-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि यकारलोपः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते । यथा, "कण्डूय" अस्मात् धातोः "स्त्रियां क्तिन्" इत्यनेन क्तिन्-प्रत्यये कृते "कण्डूय + क्तिन्" इत्यत्र अतो लोपः 6|4|48 इत्यनेन यकारात् परस्य अकारस्य लोपः जायते । अयम् अकारलोपः अजादेशः अस्ति, परनिमित्तकः अस्ति, तथा अत्र "अच्-गुणधर्मस्य" स्थानिवद्भावे कृते यकारस्य लोपो व्योर्वलि 6|1|66 इत्यनेन वलि-परे विहितः लोपः निषिध्यते । अतः अत्र अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन अल्-गुणधर्मस्य स्थानिवद्भावः भवितुम् अर्हति । परन्तु अयम् पूर्वविधिः यकारलोपसम्बन्धी अस्ति, अतः अत्र वर्तमानसूत्रेण स्थानिवद्भावस्य निषेधः जायते । अतः "कण्डूय् + ति" इत्यत्र लोपो व्योर्वलि 6|1|66 इति यकारलोपे कृते "कण्डूति" इति रूपम् सिद्ध्यति ।

5. स्वर-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि स्वरविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते । यथा, "चिकीर्ष" धातोः ण्वुल्-प्रत्यये कृते युवोरनाकौ 7|1|1 इत्यनेन वु-इत्यस्य अक-आदेशे कृते, "चिकीर्ष + अक" अस्याम् स्थितौ अतो लोपः 6|4|48 इत्यनेन षकारात् परस्य अकारस्य लोपः भवति, अतः "चिकीर्ष् + अक" इति अवशिष्यते । अत्र लिति 6|1|193 अनेन सूत्रेण अङ्गस्य अन्तिमस्वरः उदात्तसंज्ञकः भवति । "चिकीर्ष्" इत्यत्र अयम् अन्तिमस्वरः ककारात्-परः ईकारः अस्ति । परन्तु, अत्र लुप्त-अकारस्य "अच्-गुणधर्मः" स्थानिवद्भावेन आदेशे अपि भवितुम् अर्हति, यतः अत्र -
अ) अकारस्य लोपः कृतः अस्ति, अतः अजादेशः अस्ति ।
आ) अयं लोपः आर्धधातुके प्रत्यये परे कृतः अस्ति, अतः अत्र परनिमित्तम् अस्ति ।
इ) स्थानिवद्भावे कृते "की" इत्यस्य उदात्तत्वं निषिध्यते, अतः अत्र पूर्वविधिः अपि अस्ति ।
अतः अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यनेन अत्र लुप्त-अकारस्य अच्-गुणधर्मः आदेशे अपि भवितुम् अर्हति । परन्तु तथा न भवति, यतः वर्तमानसूत्रेण "स्वरविधेः" विषये स्थानिवद्भावस्य निषेधः क्रियते अतः अत्र "की" इत्यस्य ईकारः एव उदात्तसंज्ञकः भवति ।

6. सवर्ण-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि सवर्णविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।

7. अनुस्वार-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि अनुस्वारविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।

8. दीर्घ-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि दीर्घविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।

9. जश्-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि जश्त्वविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।

10. चर्-विधिः - अचः परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 इत्यस्य प्रयोगे विहितः "पूर्वविधिः" यदि चर्त्वविधिः अस्ति, तर्हि अल्-आश्रितस्य गुणधर्मस्य विषये स्थानिवद्भावः न विधीयते ।
One-line meaning in English
The स्थानिवद्भाव that is brought in by the sutra अच: परस्मिन् पूर्वविधौ 1|1|57 is prohibited if the "पूर्वविधि" used while applying that sutra is one of these ten - पदान्त, द्वित्व, वरच्, यकारलोप, स्वर, सवर्ण, अनुस्वार, दीर्घ, जश् or चर्.
काशिकावृत्तिः
पूर्वेण अतिप्रसक्तः स्थानिवद्भाव एतेषु विधिषु प्रतिषिध्यते ।
पदान्तविधिः - पदान्तविधिं प्रत्यजादेशो न स्थानिवद् भवति - कौ स्तः, यौ स्तः ; तानि सन्ति, यानि सन्ति । श्नसोरल्लोपः क्ङिति सार्वधातुके इति परनिमित्तकः, स पूर्वविधौ आवादेशे यणादेशे च कर्तव्ये स्थानिवत् स्यात्, अस्माद् वचनान्न भवति ।
द्विर्वचनविधिः - द्विर्वचनविधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - दद्ध्यत्र, मद्ध्वत्र । यणादेशः परनिमित्तकः, तस्य स्थानिवद्भावाद् अनचि च 8|4|47 इति धकारस्य द्विर्वचनं न स्याद्, अस्माद् वचनाद् भवति ।
वरेविधिः - वरे योऽजादेशः स पूर्वविधिं प्रति न स्थानिवद् भवति -अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् । यातेः यङन्तात् यश्च यङः 3|2|176 इति वरचि कृते अतो लोपः 6|4|48 परनिमित्तकः, तस्य स्थानिवत्त्वाद् अतो लोप इटि च 6|4|64 इत्याकारलोपः स्याद्, अस्माद् वचनान् न भवति ।
यलोपविधिः - यलोपविधिं प्रत्यजादेशो न स्थानिवद् भवति - कण्डूतिः । कण्डूयतेः क्तिचि कृते, अतो लोपः परनिमित्तकः, लोपो व्योर्वलि 6|1|66 इति यलोपे स्थानिवत् स्याद् , अस्माद् वचनान् न भवति ।
स्वरविधिः - स्वरविधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - चिकीर्षकः, जिहीर्षकः । ण्वुलि कृते अतो लोपः परनिमित्तकः, लिति 6|1|193 प्रत्ययात् पूर्वम् उदात्तम् - इति स्वरे कर्तव्ये न स्थानिवद् भवति ।
सवर्णविधिः - सवर्णविधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - शिण्ढि, पिण्ढि । शिषेः पिषेश्च लोण्मध्यमपुरुषैकवचने रुधादिभ्यः श्नम् 3|1|78, हित्व-धित्व-ष्टुत्व-जश्त्वेषु कृतेषु, श्नसोरल्लोपः 6|4|111 क्ङिति सार्वधातुके परनिमित्तकः, अनुस्वारस्य ययि परसवर्णे कर्तव्ये न स्थानिवद् भवति ।
अनुस्वारविधिः - अनुस्वारविधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - शिंषन्ति, पिंषन्ति । नश्चापदान्तस्य झलि 8|3|24 इति अनुस्वारे कर्तव्ये श्नसोरल्लोपः न स्थानिवद् भवति ।
दीर्घविधिः - दीर्घविधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - प्रतिदीव्ना, प्रतिदीव्ने । प्रतिदिवन् इत्येतस्य भस्य 6|4|129 इत्यधिकृत्य तृतीयैकवचने चतुर्थ्येकवचने च अल्लोपोऽनः 6|4|134 इत्यकारलोपः परनिमित्तकः, तस्य स्थानिवद्भावाद् हलि च 8|2|77 इति दीर्घत्वं न स्यात्, न ह्ययं वकारो हल्परः इति, अस्माद् वचनाद् भवति ।
जश्विधिः - जश्विधिं प्रत्यजादेशो न स्थानिवद् भवति - सग्धिश्च मे सपीतिश्च मे ; बब्धां ते हरी धानाः । अदेः क्तिनि बहुलं छन्दसि 2|4|39 इति घस्लादेशः, घसिभसोर्हलि च 6|4|100 इत्युपधालोपः, झलो झलि 8|2|26 इति सकारलोपः, झषस्तथोर्धोऽधः 8|2|40 इति धत्वम् । उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् झलां जश् झशि 8|4|53 इति घकारस्य जश्त्वं न स्यात्, अस्माद् वचनाद् भवति । समाना ग्धिः - समानस्य सभावः, सग्धिः । "बब्धाम्" इति - भसेर्लोड्द्विवचने शपः स्लुः, द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम्, घसिभसोर्हलि च
6|4|100 इति उपधालोपः, झलो झलि 8|2|26 इति सकारलोपः, झषस्तथोर्धोऽधः 8|2|40 इति धत्वम् । उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् झलाम् जश् झशि 8|4|53 इति धकारस्य जश्त्वं न स्यात्, अस्माद् वचनाद् भवति ।
चर्विधिः - चर्विधिं प्रति अजादेशो न स्थानिवद् भवति - जक्षतुः, जक्षुः । अक्षन् पितरोऽमीमदन्त पितरः । लिड्द्विवचनबहुवचनयोरदेर्घस्लाऽदेशः , गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि 6|4|98 इति उपधालोपः, द्विर्वचनम्, अभ्यासकार्यम् । तत्र उपधालोपस्य स्थानिवत्त्वात् खरि च 8|4|55 इति घकारस्य चर्त्वं न स्याद्, अस्माद् वचनाद् भवति । शासिवसिघसीनां च 8|3|60 इति षत्वम् । "अक्षन्" इति - अदेः लुङ् बहुवचने घस्लादेशः, च्लेरागतस्य मन्त्रे घसह्वर... 2|4|80 इति लुक् । गमहनजनखनघसां लोपः क्ङित्यनङि6|4|98 इत्युपधालोपः, तस्य स्थानिवत्त्वात् खरि च 8|4|55 इति चर्त्वं न स्यात्, अस्माद् वचनाद् भवति ।
स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्थानिवद् भवति, अन्यत्र तु स्थानिवदेव - तेन बहुखट्वकः, किर्योः, गिर्योः, वाय्वोः इति स्थानिवत्त्वात् स्वरदीर्घयलोपा न भवन्ति ॥
अत्रापि विधिशब्दो भावसाधनः कर्मसाधनश्च। स च प्रत्येकमभिसम्बध्यते। तत्र यथायोगं क्वचित् भावसाधन आश्रीयते, क्वचित् कर्मसाधनः। तत्र द्विर्वचनविधौ भावसाधनः, तत्र हि तदेव विधातव्यम्, न हि तस्यावस्थितस्य किञ्चित् कार्यम्। अन्यत्र तु कर्मसाधनः। तत्र हि व्यवस्थितस्य पदान्तादेः कार्यान्तरविधानात्।`कौ स्तः, यौ स्तः` इति। अस्तेर्लट्, तस्, अदादित्वाच्छपो लुक्, पूर्वविधा-वावादेशे यणादेशे च कत्र्तव्ये स्थानिवत् स्यादिति। कथं पुनः स्थानिवत् स्यात्,यावता पदसंस्कारायैव प्रयुक्तत्वाद् व्याकरणस्य? `स्तः` इत्यादिकं पदं पदान्तरनिर-पेक्षमेव संस्क्रियते, अनादिष्टादचो यः पूर्वः, तस्य विधिं प्रति स्थानिवद्भावेन भवितव्यम्। न चायं प्रकारः पदानतरनिरपेक्षे पदसंस्कारे सम्भवति; `स्तः` इत्यादिकेपदे संस्क्रियमाणे कावित्यादेः पदान्तररस्यासन्निधानात्। किं पुनरिदं राजशासनम्--पदसंस्कारायैव शब्दानुशासनं कत्र्तव्यमिति? अथ शास्त्रकारस्यैवायमभिप्रायः? इतिचेत्, न; शास्त्रकारेण दि `युष्मद्यपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः` 1|4|104 इति युष्मदाद्युपपदे मध्यमादिपुरुषविधानाद् वाक्यसंस्कारप्रयुक्तमपि शास्त्रमेतदिति सूचितम्। अत्र `कौ` इत्यादिकं पदं प्रागेव व्यवस्थाप्य `स्तः` इत्यादेः पदस्य संस्कारे क्रियमाणेऽनादिष्टावचः पूर्वं औकारादिर्भवतीति स्थानिवद्भावः स्यात्। अतः प्रतिषेध उच्यते।ननु च `दध्यत्र` इत्येवमादौ` प्रतिषिद्धेऽपि स्थानिवद्भावे बहिरङ्गस्य यणादेशस्यासिद्धत्वादन्तरङ्गं द्वर्वचनं न प्राप्नोति। तत् किमित्येवमाह-- `अस्माद्वच-नात् भवति` इति। न च शक्यं वक्तुम्--` स्थानिवद्भावप्रतिषेधात् `असिद्धं बहिरङ्गम्`(व्या।प।42) इत्येषा न प्रवत्र्तते` इति। यत्रोभयमेकपदाश्रयम्-- `पट्व्यौ पट्व्यः शुच्यौ शुच्यः` इत्येवमादौ,तत्र स्थानिवद्भावप्रतिषेधस्यार्थवत्त्वान्नैष दोषः। द्विर्वचनमेव बहिरङ्गम्; बह्वपेक्षत्वात्। तथा ह्रच उत्तरस्य योरऽनचीति च त्रितयं तदपेक्षते। यणादेशस्त्विकोऽचीति द्वयमेव।`वरे` इति। ननु चात्र समासे सति सप्तम्या लुका भवितव्यम्। तत् कथं वरे इति निर्देशः? अत एव निपातनादलुगित्यदोषः। अन्ये त्वीकारप्रश्लेषोऽत्रेतिवर्णयन्ति। एवं च सम्बन्धं कुर्वन्ति--`वरे योऽजादेशस्तस्य विधिं प्रति नस्थानिवत्, ईविधिं च प्रति न स्थानवत्` इति। तेनामलक्याः फलं विकार इति नित्यं वृद्धशरादिभ्यः` 4|3|142 इति मयट्, तस्य `फले लुक्` 4|3|161 इति लुक्, अतः `लुक् तद्धितलुकि` 1|2|49 गौरादिलक्षणस्य ङीषो लुकि कृते तस्य स्थानिवद्भावात् `यस्येति च` 6|4|148 इति लोपः प्राप्नोति। ईकारे परतो यो विधिस्तं प्रति स्थानिवद्भावप्रतिषेधान्न भवति। ननु चाजादेशः परनिमित्तकः लोपः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीत्यु-च्यते, न च लुका पौर्वापर्यमस्तीत्यत एव स्थानिवद्भावो न भविष्यति? तदप्रयोजनमीकार-प्रश्लेषस्य। लोपेनापि तर्हि पौर्वापर्यं नास्तीति पटयतीत्यादावपि स्थानिवद्भावो नस्यात्। अथ तत्र स्थानिद्वारकं पौर्वापर्यं सम्भवति, इहापि तथा स्यात्। ये त्वीकार-प्रश्लेषं नेच्छन्ति, त आयलक्याः फलं विकार आमलकमित्येतदर्थं नेति योगविभागं कुर्वन्ति।`यायावरः` इति। अत्यर्थं यातीति `धातोरेकाचः` 3|1|22 इत्यादिना यङ, द्विर्वचनम्, अभ्यासस्य ह्यस्वः, `दीर्घोऽकितः` 7|4|83 इति दीर्घः, ततो वरच्च, अतो लोपे कृते `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64 इति यकारलोपः। `अतो लोपः परनिमित्तकः` इति।आर्धधातुके परतो विधानात्। यद्यतो लोपः परनिमित्तकः, ततः `अचो यत्` 3|1|97 इत्यत्र `अज्ग्रहणं किम्, यावता हलन्ताण्ण्यतं वक्ष्यति` इति चोद्यं समुत्थाप्य `अजन्तभूतपूर्वावपि यथा स्यात्--- दित्स्यं धित्स्यम्` इति यद् वक्ष्यति तद् विरुध्यते; न हि परनिमित्तकेऽतो लोपेऽजन्तभूतपूर्वाद् यतो विधिः सम्भवति, प्राक्कृदुत्प-त्तेरतो लोपस्याभावात्, अभावस्तु परस्य निमित्तस्याभावात्? पक्षे भेदादविरोधः। तत्र ह्रार्धधातुक इति वत्र्तते। `आर्धधातुके` इति विषयप्तमी चैषा, परसप्तमी चेति पक्ष-द्वयम्; आर्धधातुकसमान्यविवक्षायां सामान्येन पौर्वापर्यं न सम्भवतीति विषयसप्तमी भवति आर्धधातुकव्यक्तिविवक्षायां तु व्यक्तेः पौर्वापर्यं सम्भवतीति परसप्तमी। यदातु व्यक्तिद्वारकं सामान्यस्य पौर्वापर्यं विवक्ष्यते; तदापि परसप्तम्येव।तत्राद्ये पक्ष आर्धधातुके विषयभूते प्रागेव यदुत्पत्तेरतो लोपो भवति, इतरत्र तु तस्मिन्नुत्पन्ने। तत्र `अचो यत्` 3|1|97 इत्यत्र यदज्ग्रहणस्य प्रयोजनं वक्ष्यति, तत् पूर्वं पक्षमाश्रित्य। यत् पुनरिहातो लोपः परनिमित्तक इत्युक्तम्, तदितरं पक्षम्। तस्माद् विषयभेदादविरोधः। परसप्तमीपक्षे तु तत्राज्ग्रहणं विस्पष्टार्थमेव वेदितव्यम्।कथं पुनज्र्ञायते परसप्तमीपक्षोऽपि तत्राभिमत इति? `अनुदात्तेतश्च हलादेः` 3|2|149 इत्यादिग्रहणात्। तद्ध्येवमर्थं क्रियते-- हलन्तादित्येवं मा विज्ञायीति। एवं हि विज्ञायमाने जुगुप्सनः, मीमांसनः इत्यत्र युज् न स्यात्; अजन्त-त्वात्। यदि च `आर्धधातुके` इति विषयसप्तम्येवैषाभिमता स्यात्, न परसप्तमीतदाऽ‌ऽदिग्रहणमनर्थकं स्यात्; आर्धधातुके विषयेऽकारलोपे कृते जुगुप्सतिमीमांसत्योरपि हलन्तत्वात्। तस्मादादिग्रहणाद् विज्ञायते-- परसप्तमीपक्षोऽपि तत्राभीष्ट इति। विषयसप्तमीपक्षे तु तत्रादिग्रहणं विस्पष्टार्थमेव द्रष्टव्यम्।`कण्डूतिः` इति। `कण्ड्वादिभ्यो यक्` 3|1|27 `स्त्रियां क्तिन्` 3|3|94 । `चिकीर्षकः, जिहीर्षकः` इति। चिकीर्षजिहीर्षशब्दाभ्यां ण्वुल्। `शिशेः, पिषेश्च` इति। `शिष्लु विशेषणे` (धातुपाठः-1452)`पिष्लृ संचूर्णने` (धातुपाठः-1453)। हित्वधित्व-ष्टुत्वजश्त्वेष्विति। `सेह्र्रपिच्च` 3|4|87 इति हेरादेशे कृते `हुझल्भ्यो हेर्धिः` 6|4|101 ति धिरादेशः। `ष्टुना ष्टुः` 8|4|40 इति ष्टुत्वम्, `झलां जश् झशि` 8|4|52 इति जश्त्वम्। ननु चात्र स्थानिवद्भावस्य प्राप्तिरेव नास्ति; यो ह्रनादिष्टादचः पूर्वस्तस्य विधौ स्थानिवद्भवतीत्युच्यते, न चामानादिष्टादचः पूर्वः, तत् किं प्रतिषेधेन? नैष दोषः; स्थानिनो नाकरस्याऽनादिष्टाजपेक्षं पूर्वत्वम-स्तीति तदादेशोऽप्यनुस्वारः स्थानिवद्भावादनादिष्टादचः पूर्व इति लभ्यते।`शिषन्ति` इत्यादि। किमर्थं पुनरुदाहरणान्तरोपन्यासः, यावता शिण्ढीत्याद्य-न्तरोक्तमेवेदं युक्तमुदाहरण्? एवं मन्यते-- यदि तदेवोदाह्यियते तदा यत्र परसवर्ण-स्तत्रानुस्वारेण भवितव्यम्,तत्रैव हि स विधीयते; ततश्च नान्तरीयकत्वात् परसवर्ण-विधौ स्थानिवद्भावप्रतिषेधेऽनुस्वारविधावपि स्थानिवद्भावप्रतिषेधः कृत एव, ततोऽ-नुस्वारग्रहणं पृथङ न कत्र्तव्यमिति कस्यचिद् भ्रान्तिः स्यात्। तस्माद् यत्र परसवर्णो न सम्भवति, तदेवोदाहरणं युक्तमिति।`प्रतिदिव्ना` इति। दिवेः `कनिन्युवृषि` (द।उ।6।51) इत्यादिना कनिन् प्रत्यये रूपम्। `हलि च` इति। `उपधायाञ्च` 8|2|78 इत्येतदिदानीन्तनकुलेखकैः प्रमादाल्लिखितम्। तथा हि `उपधायाञ्च` 8|2|78 इत्यत्र वक्ष्यति ` प्रतिदीव्न इत्यत्र तु `हलि च` 8|2|77 इति दीर्घत्वम्` इति। ननु च स्थानिवद्भावे प्रतिषिद्धेऽपि `न भकुर्छु-राम्` 8|2|79 इति दीर्घत्वप्रतिषेधेनात्र भवितव्यम्, तत् किमित्येवमाह--`अस्माद् वचनाद् भवति` इति। न च स्थानिवद्भावप्रतिषेधसामथ्र्यादत्र प्रतिषेधो न भवतीति शक्यं परिकल्पयितुम्; स्थानिवद्भावप्रतिषेधस्य पिपठीरित्यत्रार्थत्वात्। अत्र हि पिपठिषतेः क्विपि कृतेऽतो लोपे रुत्वे च, रुत्वं पुनरस्य पूर्वत्रासिद्धमिति षत्व-स्यासिद्धत्वात्, यदि स्थानिवद्भावो न प्रतिषिध्येत, ततोऽकारलोपस्य स्थानिवद्-भावात् `र्वोरुपधाया दीर्घ इकः` 8|2|76 इत्यधिकाराद् रेफवकारान्तस्य भस्य दीर्घत्वं प्रतिषिध्यते। न चैतद् रेफवकारान्तं भसंज्ञकम्, अपि तु नाकरान्तमिति।`सग्धिः` इति। समाना ग्धिरिति विशेषणसमासः। `समानस्य च्छन्दस्यमूर्ध` 6|3|83 इति सभावः। `बब्धाम्` इति। `भस भत्र्सनदीप्त्योः` (धातुपाठः-1100), `अभ्यासे चर्च` 8|4|53 इत्यभ्यासभकारस्य जश्त्वं बकारः।`चक्षतुः, जक्षुः` इति। `लिटन्यतरस्याम्` 2|4|40 इति घस्लादेशः, `कुहोश्च` 7|4|62 इत्यभ्यासघकारस्य चुत्वं झकारः; तस्य पूर्ववज्जश्त्वं जकारः। बहुवचने घस्लादेश इति। `लुङ सनोर्घस्लु` 2|4|37 इत्यनेन। `बहुखट्वकः` इति। अत्र स्थानिवद्भावाद् `ह्यस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्` 6|2|173 इति, खकारस्योदात्तत्वं न भवति। `कपि पूर्वम्` 6|2|172 इति ट्वशब्दस्याकारास्यैव भवति।`किर्योः, गिर्योः` इति। `र्वोरुपधाया दीर्घ इकः` 8|2|76 `हलि च` 8|2|77 इति दीर्घत्वं न भवति। एतच्च व्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्योक्तम्, `कृग्रोरिच्च` इति किरिगिरिशब्दौ व्युत्पाद्येते। अव्युत्पत्तिपक्षे त्वसत्यपि स्थानिवद्भावे धातुत्वाभावान्न भवत्येव दीर्घत्वम्। तथा ह्रव्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्य `उपधायाञ्च` 8|2|78 इत्यत्र वक्ष्यति--`उणादयऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि` (हे।प।103) इति किर्यो-गिर्योरित्येवमादिषु दीर्घो न भवति` इति। `वाय्वोः` इति। `लोपो व्योर्वलि` 6|1|64 इति यलोपो न भवति।
द्विर्वचने यलोपादौ च तावत् तदेव विधेयम्, न तु तस्य व्यवस्थितस्य किञ्चित् । कौ स्त इत्यादौ तु पदान्तस्य सतः कार्यमावादि पदान्तस्य वाऽऽवादेर्विधानमित्युभयथा सम्भवः । एवं वरेविधावपि । तथापि सर्वग्रहाय भावसाधन एव विधिशब्दः । एतेष्विति । पदान्तादिविधेयभेदेन भिन्नानि यानि विधानानि एतेष्वित्यर्थः । पूर्वविधावित्यादि । यद्यपि व्याकरणे न पदानि संस्क्रियन्ते, न वाक्यम्, तथापि वाक्यगते स्त इत्यादिके पदे व्युत्पाद्यमाने कावित्यादेः पदस्यासत्यपि निमितत्वे सन्निधानमविरुद्धम् । ततश्चानादिष्टादचः पूर्वत्वसम्भवादस्ति स्थानिवत्वप्रसङ्ग इति भावः । दध्यत्रेति । स्थानिवद्भावप्रतिषेधसामर्थ्याद् "असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे" इत्येतदपि न प्रवर्तते । शच्यावित्यादावपि बहिर्भूताजपेक्षत्वाद्यण् बहिरङ्ग एव "वर" इति निपातनादलुक् । यायावर इति । ङित्यं कौटिल्ये गतौ" इति यङ् । अतो लोपः परनिमितक इति । " आर्द्धधातुके" इति परसप्तमीपक्ष इति भावः । तथा च "अनुदातेतश्च हलादेः" इत्यत्रादिग्रहणम् । असति हि तस्मिन् हलन्तादिति विज्ञायेत, ततश्च जुगुप्सनो मीमांसन इत्यत्र युज्न स्यादिति । यदि च सा विषयसप्तमी स्यात्, प्रगेव प्रत्ययोत्पतेरतो लोपे सति हलन्तत्वादत्रापि युच् सिद्धः स्यात् । यतु "अचो यत्" इत्यत्र वक्ष्यति--"अज्ग्रहणं किम्, यावता हलन्ताण्ण्यं वक्ष्यति ? अजन्तभूतपूर्वादपि यथा स्याद्-दित्स्यम्, धित्स्यमिति । तद्विपयसप्समीपक्ष इति वेदितव्यम् । परसप्तमीपक्षे हि प्राक्प्रत्ययोत्पतेरतो लोपाभावादनुपपन्नं तत्स्यात् । कण्डूअयतेः क्तिनि कृत इति । "क्तिन्नावादिभ्यो वक्तव्यः" इत्यनेनेति भावः । "क्तिचि" इति तु युक्तः पाठः । कण्डूअतिरित्यत्राल्लोपस्य स्थानिवत्वादुवङ् प्राप्नोति, अस्तु; च्छवोः शूठ" इत्यूट् भविष्यति । न चोठ।ल्पि स्थानिवत्वम्, आदिष्टादचः पूर्वत्वात् । अत एवोठः पुनरुवङ् न भवति । परसवर्णे न स्थानिवद्भवतीति । ननु श्नसोरल्लोपे कृते पश्चादनुस्वारो भवन्नादिष्टादचः पूर्व इति कथमस्य परसवर्णे कर्तव्ये स्थानिवत्वप्रसङ्गः ? स्यादेतत्स्थानिनो नकारस्यानादिष्टादचः पूर्वत्वादादेशोऽनुस्वारोऽपि स्थानिवद्भावादनादिष्टादचः पूर्व इति, तन्न; न ह्यनादिष्टादचः पूर्वत्वं नाम शास्त्रीयं यदतिदिश्येत । एवं तर्ह्यनादिष्टादचः पूर्वत्वापेक्षेऽचः परस्मिन्नत्यतिदेशे कर्तव्ये स्थानिवदादेश इत्येतत् प्रवर्तते, अतः सवर्णग्रहणं कृतम् । शिषन्तीति । यद्यपि शिण्ढैइत्येवानुस्वारविधेरप्युदाहरणम्, तथापि तस्मिन्नेवोदाहृते परसवर्णविधौ स्थानिवत्वनिषेधः, तस्य स्थानिनोऽनुस्वारस्यापि विधौ स्थानिवत्वप्रतिषेधमन्तरेणानुपपन्न इति पृथगनुस्वारग्रहणं न कर्तव्यमित्याशङ्का निराकरणाय केवलानुस्वारोदाहरणं दर्शितम् । प्रतिदीव्नेति । प्रतिपूर्वाद्दिवेः "कनिन्युवृषितक्षिराजिधन्विद्यौप्रतिदिवः" इति कनिन्प्रत्ययः भस्येत्यधिकृत्येति । परनिमितकत्वोपपादनार्थः । किमिदमुक्तम्हलि चोपधायां चेति दीर्घत्वं न स्यादिति, उपधायाञ्चेत्येतल्लेखकैः प्रमादाल्लिखितम्, तथा चोपधायाञ्चेत्यत्र वक्ष्यति-प्रतिदीव्नेत्यत्र "हलि च" इति दीर्घत्वमिति । अस्माद्वचनाद्भवतीति । ङ भकुर्छुअराम्" इति तु प्रतिषेधो रेफवकारान्तस्य भस्येत्यत्र न प्रवर्तते । झलो झलीति सलोप इति । सकारे सिचो लोप इत्येततु नाश्रीयते, तस्मिंस्त्वाश्रिते छान्दसत्वाद्वर्णलोपः । बहुखट्वक इति । अत्र स्थानिवद्भावद् "ह्रस्वान्तेऽन्त्यात्पूर्वम्" इति खकारा कारस्योदातत्वं न भवति,"कपि पूर्वम्" इत्येतदेव तु भवति । किर्योः, गिर्योरिति । "कृग्रोरिच्च" इति व्युत्पत्तिपक्ष एतदुदाहृतम् । "उपाधायाञ्च" (8।2।78) इत्यत्रत्वव्युत्पत्तिपक्षमाश्रित्य वक्ष्यति--"उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि, इति किर्योगिर्योरित्यादिषु दीर्घो न भवति" इति । "क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेष्वजादेशो न स्थानिवद्भवति" इति वक्तव्यम् । क्वि-क्वौ यद्विधीयते तत्र कर्तव्ये यत्र कुत्रचित् कृतोऽजादेशो न स्थानिवद्भवतीति; लवमाचक्षाणो लौः, अत्र णिचि यष्टिलोपः, यश्च क्वौ णिलोपस्तदुभयमपि "च्छवोः शूठ" इति वकारस्य क्विनिमिते ऊठि कर्तव्ये न स्थानिवद्भवतीति "एत्येधत्यूठसु" इति वृद्धिः । ये तु "क्वौ लुप्तं न स्थानिवत्" इति पठन्ति तेषामेतन्न स्यात् । तथा पिपठिषतेः क्वौ, अतो लोपे नपुंसके बहुवचने जसिझल्लक्षणे नुमि जस्निमितेऽपि कर्तव्येऽयो लोपस्य स्थानिवत्वनिषेधः स्यात्, क्वौ कृतत्वात् । क्वौ विधिं प्रतीत्यत्र तु पक्षे प्रतिषेधो न भवति, पिपठीषि ब्राह्मणकुलानि, नुम्यसति शान्तमहतः" इति दीर्घत्वं न भवति । देवयतेद्यौउÇरित्यत्रोभयथापि सिध्यति । लुक्-लुका लुप्ते न स्थानिवत्, आमलक्या विकारफलम् ङित्यं वृद्धशरादिभ्यः" इति मयटः "फले लुक्" "लुक्तद्धितलुकि" इति ङीपो लुक् परिनिमितकः यस्येति लोपे न स्थानिवद् भवति । केचित्वेतदर्थं सूत्रे वराई उ वरे इति ईकारप्रश्लेषं वर्णयन्ति, ईविधिं प्रति न स्थानिवदिति । उपधात्वेउपधात्वे कर्तव्ये न स्थानिवत् । परिखअशब्दाच्चातुरर्थिके णिकृते पारिखे भवः पारिखीय इति "वृद्धादकेकान्तखोपधात्" इति छाए न स्यात्, आकारलोपस्य स्थानिवत्वादनुपधाखकार इति । प्रत्ययविधिविषयं चैतत्, यत्रोपधासंज्ञानिबन्धन प्रत्ययो विधातुमिष्यते तत्रैवेत्यर्थः, घटयतीत्यादौ तु तन्न भवति । चङ्परो ये निर्हासो ह्रस्वस्तत्र न स्थानिवद्भवति--वादितवन्तं प्रयोजितवान् अवीवदद् वीणां परिवादकेन, योऽसौ णौ णिर्लुप्यते तस्य स्थानिवद्भावाद् णौ चङ्युपधाया ह्रस्वो न स्यात्, यश्चङ्परो णिर्न तस्मिन्नङ्गस्योपधा, यस्मिंश्चाङ्गस्योपधा न चङ्पर इति । कुत्वम्--पाचयतेः क्तिचि पाक्तिः । कुत्वमुपलक्षणम् । लेहयतेर्लेढिः, दोहयतेर्दोग्धिः, याचयतेर्याक्तिः, वेशयतेर्वेष्टिरित्यादि ॥
सिद्धान्तकौमुदी
पदस्य चरमावयवे द्विर्वचनादौ च कर्तव्ये परनिमित्तोऽजादेशो न स्थानिवत् । इति स्थानिवद्भावनिषेधः ॥
न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घ- जश्चर्विधिषु - न पदान्तद्विर्वचन । स्थानिवदादेश॑ इतिअचः परस्मि॑न्निति चानुवर्तते । परनिमित्तकोऽजादेशो न स्थानिवदित्यन्वयः । पदान्तश्च द्विर्वचनं च वरे च यलोपश्च स्वरश्च सवर्णश्च अनुस्वारश्च दीर्घश्च जश्च चर्चेति द्वन्द्वः । तेषां विधयः=विधानानि । कर्मणि षष्ठआ समासः । ततश्च पदान्तादिषु विधेयेषु इति लभ्यते । वर इत्यनेन वरे योऽजादेशः स विवक्षितः । आर्षो द्वन्द्वः । सप्तम्या अलुक्च । विधिशब्दः प्रत्येकमन्वेति — पदान्तविधौ द्विर्वचनविधावित्यादि । पदस्यान्तः=चरमावयवः । पदान्तस्य विधाने=पदान्तकर्मके विधाने । पदस्य चरमावयवे कार्ये द्विर्वचनादौ च कार्ये इति यावत् । तदाह — पदस्य चरमेत्यादिना । पदान्तस्य स्थाने विधाविति तु न व्याख्यातम् , तथा सति एषो यन् हसतीत्यसिद्धेः । तथाहि — एषः यन् इति छेदः । इण्धातोर्लटः शतरि शपि लुकि इकारस्य इणो यणिति यण् । अत्र एतत्तदोरिति सुलोपो न भवति, तस्य हलि परतो विधानात्, इह च तस्मिन् कर्तव्ये इकारस्थानिकस्य यकारस्य स्थानिवद्भावेनाऽच्त्वात् । नच न पदान्तेति निषेधः शङ्ख्यः, यो विधीयमानः पदस्य चरमावयवः संपद्यते तत्रैव तन्निषेधात्, इह च विधेयस्य सुलोपस्य पदानवयवत्वात् ।पदान्तस्य स्थाने विधा॑विति व्याख्याने तु इह यकारस्य स्थानिवद्भावो न सिध्येत्, लोपस्य पदान्तसकारस्य स्थाने विधानात् । अत्र हशि चेत्युत्वे तु कर्तव्ये यकारो न स्थानिवद्भवति, उकारस्य विधीयमानस्य पदचरमावयवत्वात् । एवं च पदान्तविधावित्यस्य एषो यनित्येतदुत्वविषये उदाहरणम् । सुलोपविषये तु प्रत्युदाहरणमिति भाष्ये स्पष्टम् । बाष्यप्रदीपोद्द्योते स्पश्टतरमेतत् । पदान्तविधौ कानि सन्तीत्याद्युदाहरणमनुपदमेव मूले स्पष्टीभविष्यति । द्विर्वचने सुध् य् इतयुदाहरणम् । नचेह द्वित्वे कर्तव्ये यकारस्य स्थानिवद्भावविरहेऽपि तन्निषेधे स्थानिवद्भावः स्यादेवेति वाच्यम्, अनचि चेति द्वित्वस्याऽनैमित्तिकतयातद्विषये यकारस्थानिवद्भावस्यानपेक्षितत्वेन तत्र तन्निषेधस्य वैयथ्र्यापत्त्या द्विर्वचनशब्देनात्र अचि नेति द्वित्वनिषेधस्यैव विवक्षितत्वादिति भावः । वरे यथा — यायावरः । "यश्च यङ" इति याधातोर्यङन्ताद्वरच् ।सन्यङो॑रिति द्वित्वम् । यायाय वर इति स्थि अतो लोप इति यङोऽकारस्य लोपः ।लोपो व्यो॑रिति यकारलोपः । अत्र अजाद्यार्धधातुकमाश्रित्य "अतो लोप इटि च" इत्याकारलोपे कर्तव्ये अल्लोपो न स्थानिवत् । यलोपे यता — यातिः । याध#आतोर्यङि द्वित्वं । क्तिच् । यायाय ति इति स्थिते-अतो लोपः ।लोपो व्यो॑रिति यलोपः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादातो लोपः । लोपो व्योरिति यलोपः । यातिरिति रूपम् । अत्र अल्लोपो यलोपे कर्तव्ये न स्थानिवत् । न च वाय्वोरित्यत्रापि लोपो व्योरिति यलोपे कर्तव्ये उकारादेशस्य वकारस्य स्थानिवत्त्वनिषेधः स्यादिति वाच्यं, स्वरदीर्घयलोपेषु लोप एवाजादेशो न स्थानिवदिति वार्तिके परिगणनात्, इह च वकारस्य लोपरूपत्वाऽभावात् । स्वरविधौ यथा — चिकीर्षकः । चिकीर्ष इति सन्नन्तात् ण्वुल् । अकादेशः । सनोऽकारस्य अतो लोपः । अत्र ईकारस्य वितीत्युदात्तत्वे कर्तव्ये अल्लोपो न स्थानिवत् । यद्यपि ईकारोऽल्लोपस्थानीभूतादकारान्नाव्यवहितपूर्व इति स्थानिवद्भावस्य प्राप्तिरिह नास्ति, तथाप्यस्मादेव ज्ञापकात् पूर्वसूत्रे पूर्वत्वं व्यवहिताव्यवहितसाधारणम् । तत्प्रयोजनं तु पूर्वसूत्र एवोक्तम् ।सवर्णविधो यथा — शिण्ड्ढि । शिष् इति धातो रौधादिकाल्लोण्मध्यमपुरुषैकवचनम् । सिप् श्नम् । शिनष् सि । हित्वम् । धित्वम् । ष्टुत्वम् । षस्य जश्त्वं डकारः । शिनड्ढि । श्नसोरल्लोपः । नश्चापदान्तस्येत्यनुस्वारः । अनुस्वारस्य ययीति तस्य परसवर्णो णकारः । शिण्ड्ढि इति रूपम् । अत्र परसवर्णे कर्तव्ये अल्लोपो न स्थानिवत् । वस्तुतस्तु सवर्णविधौ नेदमुदाहरणम् । श्नमकारस्य लोपोऽत्र अजादेशः । तत्स्थानीभूतः श्नमकार एव । तस्मिन् सति नकारस्यानुस्वारप्रसक्तिरेव नास्ति । तथा चानुस्वारस्य स्थानीबूतादचः पूर्वत्वेन कदाप्यदृष्टत्वात्तस्य परसवर्णे कर्तव्ये अचः परस्मिन्नित्यलोपस्य स्थानिवत्त्वं न प्रसक्तमिति किं तत्प्रतिषेधेन । यत्तु तत्वबोधिन्याम — अनुस्वारस्य स्थानिभूतो नकारः श्नमकारात् पूर्वत्वेन दृष्ट इति तत्स्थानिकानुस्वारस्यापि तत्पूर्वत्वेन दृष्टत्वं, स्थानिद्वारापि पूर्वत्वाभ्युपगमादित्युक्तम् । एवं सति तितौमाचष्टे तितापयतीत्यत्र पुगागमो न स्यात् । "तत्करोति तदाचष्टे" इति णिच् । इष्ठवद्भावादुकारस्य टेरिति लोपः । अचो ञ्णितीति तकारादकारस्य वृद्धिराकारः । पुगागमः । तितापीत्यस्मात् लट् तिप् शप् । गुणः । अयादेश#ः । तितापयतीति रूपम् । अत्र अचो ञ्णितीति वृद्ध्या लब्धस्य आकारस्य पुगागमे कर्तव्ये उकारलोपस्य स्थानिवद्भावे सति उकारेण व्यवधाने णिपरकत्वाऽबावात्पुगागमो न स्यात् । आकारस्य लोपस्थानिभूतादुकारात्पूर्वत्वस्य स्वतोऽभावेऽपि स्थानिद्वारा सत्त्वादिति सिद्धान्तरत्नाकरे दूषितम् । प्रौढमनोरमाव्याख्याने तु शब्दरत्ने पादमाचष्टे पादयति, ततः क्विप् पात् हसतीत्यादौ "झयो हः" इति पूर्वसवर्णे कर्तव्ये पूर्वस्मात्परस्य विधिरिति पञ्चमीसमासप्राप्तस्थानिवद्भावनिषेधार्थमिह सूत्रे सवर्णग्रहणिति प्रपञ्चितम् । अनुस्वारविधौ यथा — शिंषन्ति । शिष्धातोर्लटि झिः । झोऽन्तः । श्नसोरल्लोपः । नस्चापदान्तस्येत्यनुस्वारः । शिंषन्ति । इह तु न परसवर्णः, षकारस्य यय्त्वाभावात् । अत्र अनुस्वारे कर्तव्ये अल्लोपो न स्थानिवत् । अत्र दीर्घविधौ यथा-प्रतिदीव्ना । हलि चेति दकारादिकारस्य दीर्घे कर्तव्ये अल्लोपो न स्थानिवत् । जइआधौ यथा — ॒सग्धिश्च मे॑ । अद भक्षणे क्तिन् । बहुलं छन्दसीति घस्लादेशः । "घसिभसोर्हलि च" इत्युपधालोपः ।झलो झली॑ति सलोपः । झषस्तथोरिति तकारस्य धत्वम् । "झलाञ्जश् झशि" इति जश्त्वेन घकारस्य गकारः । समाना ग्धिः=अदनं-सग्धिः । समानस्य छन्दसीति संभावः । अत्र जश्त्वे कर्तव्ये उपधालोपो न स्थानिवत् । चर्विधौ यथा — जक्षतुः । घसेर्लिटि अतुस् । द्वित्वम् । "हलादिश्शेषः"अभ्यासे चर्चे॑ति जश्त्वम् । "कुहोश्चुः" इति जकारः ।गमहने॑त्युपधालोपः । "खरि च" इति चर्त्वं ककारः ।शासिवसी॑ति षः । अत्र चर्त्वे कार्ये उपधालोपो न स्थानिवत् । भाष्ये तुपूर्वत्रासिद्धे न श्थानिव॑दित्यवष्टभ्य द्विर्वचनसवर्णानुसारदीर्घजश्चरः प्रत्याख्याताः । किञ्चदीर्घा दाचार्याणा॑मित्युत्तरम् — ॒अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः॑ "वा पदान्तस्य" "खरि च" "वावसाने"अणोऽप्रगृह्रस्यानुनासिकः॑ इति पञ्चसूत्रीपाठ इति "हलो यमां यमि" इति सूत्रस्थबाष्यसंमतः सूत्रक्रमः ।एवं चशिण्ड्ढी॑त्यत्र न परसवर्णप्रसक्तिः । परसवर्णे कर्तव्ये षकारस्थानिकस्य जश्त्वस्यासिद्धत्वेन यय्परकत्वाऽभावादिति सर्वथापि सवर्णविधौ शिण्ड्ढीति नोदाहसरणमित्यास्तां तावत् । इति स्थानीति । अनेन सूत्रेण सुध् य् इत्यत्र द्वित्वनिषेधे कर्तव्ये यकारस्य स्थानिवत्त्वनिषेध इत्यर्थः । एवं चाच्परकत्वाभावेन अनचि चेति निषेधाभावाद्धकारस्य द्वित्वं निर्बाधमिति भावः । तथाच सुध् ध् यिति स्थितम् ।
न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घ- जश्चर्विधिषु - न पदान्त । पदान्तादीनां चरन्तानां द्वन्द्वः, ततोविधि॑ शब्देन कर्मषष्ठन्तस्य समासः । विधिशब्दश्च भावसाधनो-विधानं विधिरिति । स च द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वांत्प्रत्येकं संबध्यते । पदस्य चरमावयव इति । वृक्षं वेतीति वृक्षवीः, वृक्षं वातीति वृक्षवाः । तमाचष्टे वृक्षवयति । ततो विच् । वृक्षव् । इहलोपो व्योर्वली॑ति वलोपो न, टिलोपस्य णिलोपस्य वा स्थानिवत्त्वात् । न चसुबन्ताण्णि॑जिति हरदत्तादिमते अन्तर्वर्तिसुपा पदत्वात्न पदान्ते॑ति निषेधः शङ्क्यः, विधेयस्य लोपस्य पदानवयवत्वात् ।पदान्तस्य स्थाने विधौ ने॑ति व्याख्याने तुन पदान्ते॑ति स्थानिवत्त्वनिषेधाद्वलोपः स्यादेवेत्यादि मनोरमायां स्थितम् । द्विर्वचनादौ चेति । यलोपादय आदिशब्दार्थः ।वरे॑ इति तु वरे योऽजादेशः स न स्थानिवदिति व्याख्येयम् । सहविवक्षाभावेऽपि निपातनाद्द्वन्द्वः सप्तम्यलुक्व ।अथोदाहरणानि-पदान्ते-कानि सन्ति, कौ स्तः । इह यणावादेशयोः कर्तव्ययोः श्नसोरल्लोपो न स्थानिवत् । न चेकारौकारयोः स्थानिभूतादचः पूर्वत्वविरहादेवाऽल्लोपो न स्थानिवदिति वाच्यम्,वाक्यादपोद्धृत्य पदानि संस्किल्लोपो न स्थानिवदिति उदाहार्यम् । अत्र हि वोपस्थान्यकारात्पूर्वत्वेन दृष्टत्वादोकारस्य । द्विर्वचने-सुद्धयुपास्यः ।नाजानन्तर्ये॑ इति निषेधाद्बहिरङ्गपरिभाषाऽत्र न प्रवर्तते, स्थानिवद्भावनिषेधसामथ्र्याच्च । एवं क्वचिदन्यत्राप्यूह्रम् । वरे-यायावरः । यातेर्यङन्ताद्यश्च यङ इति वरच् ।अतो लोपः॑ । स चआतो लोप इटि चे॑त्यालोपे कर्तव्ये न स्थानिवत् । यलोपे-यातिः । यातेर्यङन्तात् क्तिच् । अतो लोपः । यलोपः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वादातो लोपः । यलोपः । न च पुनरालोपः शङ्कयः । चिणो लुङ्न्यायेन आलोपस्यासिद्धत्वात्स्थानिवद्भावाच्च । ननु यदि यलोपविधिं प्रति स्थानिवत्त्वनिषेधस्तर्हि कथं-वाय्वोरिति । उच्यते-॒असिद्धं बहिरङ्ग॑मिति यणोऽसिद्धत्वान्न यलोपः । न चनाजानन्तर्ये॑ इति निषेधः, अन्तरङ्गकार्ये अच आनन्तर्यं यत्र तत्रैव तदभ्युपगमात् । किं चात्रस्वरदिर्घयलोपेषु लोपाजादेश एव न स्थानिव॑दिति वार्तिकमस्ति । तेनाऽन्यः स्तानिवदेव भवतीति न दोषः । स्वरे-चिकीर्षकः । ईकारस्यलिती॑त्युदात्तत्वे कर्तव्ये सनोऽतो लोपो न स्थानिवत् । न चलिती॑त्यारम्भसामथ्र्य,कारक॑ इत्यादौ सावकाशत्वात् । सवर्णानुस्वारयोः-शिण्ड्ढि । श्नसोरल्लोपो न स्थानिवत् । यद्यप्यनुस्वारो न स्थानिभूतादचः पूर्व इति तस्य परसवर्णे कर्तव्येऽल्लोपस्य स्थानिवत्त्वप्रसङ्ग एव नास्ति, तथापि स्थानिवद्वारानुस्वारोऽपि दृष्ट इत्यस्त्येव तत्प्रसङ्ग इत्याहुः । ननु सवर्णग्रहणमात्रेणानुस्वारोऽप्याक्षेप्तुं शक्यत इति किमनेन पृथगनुस्वारग्रहणेन । सत्यम् । पृथग्ग्रहणाभावे यत्र परसवर्णस्तत्रैवेति संभाव्येत । तथा च यत्र न परसवर्णप्रसङ्गःशिषन्ती॑त्यादौ तत्र स्थानिवद्भावं निषेद्धुमनुस्वारग्रहणम् । एवं यत्र वरे अजादेशस्य प्रसङ्गो नास्ति यातिरित्यादौ तत्र यलोपे स्थानिवद्भावं निषेद्धुं वरेग्रहणात्पृथग्यलोपग्रहणं कृतमिति ज्ञेयम् । दीर्घे-प्रतिदीव्ना, प्रतिदीव्ने ।हलि चे॑ति दीर्घे कर्तव्येऽल्लोपो न स्थानिवत् । यणादेशस्तु स्थानिवद्भवत्येव ।लोपाजादेश एव न स्थानिव॑दित्युक्तत्वात् । तेनहलि च॑उपधायां चे॑ति दीर्घाप्रवृत्त्या किर्योः गिर्योः विव्यतुरित्यादि सिद्धम् । जशि-सग्धिश्च मे । अदनं ग्धिः । तत्र अदेः क्तिनिबहुलं छन्दसि॑ इति घस्लादेशः,घसिभसोर्हलि चे॑त्युपधालोपः ।झलो झलि॑ इति सलोपः ।झषस्तथोः॑ इति धत्वम् । धस्यझलां जश्झशी॑ति जश्त्वे कर्तव्ये उपधालोपो न स्थानिवत् ।समानस्य छन्दस्यमूर्धप्रभृत्युदर्केषु॑ इति सः । समाना ग्धिः-सग्धिः । न चात्र सलोपे धत्वे च कर्तव्ये पूर्वस्मादपीति स्थानिवद्भावात्सग्धिरिति रूपं न स्यादिति शङ्क्यम्; पञ्चमीसमासपक्षस्याऽनित्यत्वात् । तत्रनिष्ठायां सेटी॑ति लिङ्गात् । तथाहि-तत्रसेटी॑ति पदं न तावदनिड्वायवृत्त्यर्थम्, णिजन्तात्तदसंभवात् । ननुसंज्ञापितः पशु॑रित्यत्रयस्य विभाषे॑ति इण्निषेधे संभवत्येवानिट्त्वं,सनीवन्ते॑ति विकल्पितेट्त्वादिति चेन्न;यस्य विभाषे॑ त्यत्रएकाचः॑ इत्यनुवृत्तेः । अन्यथादरिद्रिति ॑ इति इण्न स्यात् , तत्रतनिपतिदरिद्रातिभ्यः॑ इति वार्तिकेन सनो विकल्पितेट्त्वात् । तस्मात्कालावधारणार्तं सेङ्ग्रहणम् । इटि कृते णिलोपो न तु ततः प्रागिति । अन्यथाकारित॑मित्यादौ णिलोपे कृतेएकाच उपदेशे॑इति इण्निषेधः स्यादिति । यदि तु पूर्वस्माद्विधौ स्तानिवत्त्वं तर्हि णिचा व्यवधानान्निषेधस्तर्हिपटयती॑त्यत्रान्तर्वर्तिनीं विभक्तिमाश्रित्य पदत्वाज्जश्त्वं स्यात् । मैवम् ।इष्ठव॑दित्यतिष्टया भसंज्ञया पदसंज्ञाया बाधाज्जश्तावऽप्रवृत्तेः । चरि-जक्षतुः, जक्षुः । घसेर्लिटि अतुस् उस् च ।गमहनेट॑त्युपधालोपः ।खरि चे॑ति चर्त्त्वं प्रति न स्थानिवत् । भाष्ये तुपूर्वत्रासिद्धे न स्थानिव॑दित्यवष्टभ्य द्विर्वचनसवर्णानुस्वारदीर्घश्चरः । प्रत्याख्याताः । तद्रीत्या तु सलोपे धत्वे च कर्तव्ये स्थानिवद्भावशङ्कैव नास्तीति बोध्यम् ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
न पदान्तद्विर्वचनवरेयलोपस्वरसवर्णानुस्वारदीर्घजश्चर्विधिषु पदान्तविधिं प्रति न स्थानिवदित्युच्यते। तत्र वेतस्वानिति रुः प्राप्नोति। नैष दोषः। भसञ्ज्ञाऽत्र बाधिका भविष्यति ‐ तसौ मत्वर्थे इति। अकारान्तमेतद् भसञ्ञ्ज्ञां प्रति। पदसञ्ञ्ज्ञां प्रति तु सकारान्तम्। ननु चैवं विज्ञायते यः सम्प्रतिपदान्त इति। कर्मसाधनस्य विधिशब्दस्योपादाने एतदेवं स्यात्। अयं च विधिशब्दोऽस्त्येव कर्मसाधनः। विधीयते इति विधिरिति। अस्ति च ‐ भावसाधनो विधानं- विधिरिति। तत्र भावसाधनस्य विधिशब्दस्योपादाने एष दोषो भवति। इदं च ‐ ब्रह्यबन्ध्वा, ब्रह्यबन्ध्वै धकारस्य जश्त्वं प्राप्नोति। अस्ति पुनः किंचिद् भावसाधनस्य विधिशब्दस्योपादाने सतीष्टं संगृहीतम्। आहोस्विद् दोषान्तमेवेति। अस्तीत्याह। इह कानि सन्ति, यानि सन्ति, कौ स्तः, यौ स्तः इति। योऽसौ पदान्तो यकारो वकारो वा श्रूयेत, न स श्रूयते। षडिकश्चापि सिद्धो भवति। वाचिकस्तु न सिध्यति। अस्तु तर्हि कर्मसाधनः। यदि कर्मसाधनः, षडिको न सिध्यति। अस्तु तर्हि भावसाधनः। वाचिको न सिध्यति। वाचिकषडिकौ न संवदेते। कर्तव्योऽत्र यत्नः। कथं ‐ ब्रह्यबन्ध्वा, ब्रह्यबन्ध्वै? उभयत आश्रयणे नान्तादिवत् इति। कथं वेतस्वान् ? नैवं विज्ञायते ‐ पदस्यान्तः, पदान्तः। पदान्तस्य विधिः पदान्तविधिः। पदान्तविधिं प्रतीति। कथं तर्हि? पदे अन्तः पदान्तः। पदान्तस्य विधिः पदान्तविधिः। पदान्तविधिं प्रतीति। अथवा यथैवान्यान्यपि पदकार्याण्युपप्लवन्ते रुत्वं जश्त्वं च, एवमिदमपि पदकार्यमुपप्लोष्यते। किम्? भसञ्ज्ञा नाम। वरे यलोपविधिं प्रति न स्थानिवद्भवतीत्युच्यते तत्र ते अप्सु यायावरः प्रवपेत पिण्डान् इति। अवर्णलोपविधिं प्रति स्थानिवत् स्यात्। नैष दोषः। नैवं विज्ञायते ‐ वरे यलोपविधिं प्रति न स्थानिवदिति। कथं तर्हि? वरे अयलोपविधिं प्रतीति। किमिदमयलोपविधिं प्रतीति? अवर्णलोपविधिं प्रति, यलोपविधिं च प्रतीति। अथवा योगविभागः करिष्यते। वरे लुप्तं न स्थानिवत् ततो यलोपविधिं प्रति न स्थानिवदिति। यलोपे किमुदाहरणम् ? कण्डूयतेरप्रत्ययः कण्डूः इति। नैतदस्ति। क्वौ लुप्तं न स्थानिवत्। इदं तर्हि प्रयोजनम्। सौरी बलाका। नैतदस्ति। उपधात्वविधिं प्रति न स्थानिवत्। इदं तर्हि प्रयोजनम्। आदित्यः। नैतदस्ति। पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवत्। इदं तर्हि प्रयोजनम्। कण्डूतिर्वल्गूतिः। नैतदस्ति प्रयोजनम्। कण्डूया , वल्गूया इति भवितव्यम्। इदं तर्हि- कण्डूयतेः क्तिच्। ब्राह्मणकण्डूतिः। क्षत्रियकण्डूतिः । ।। प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपेषु लोपाजादेशो न स्थानिवत्।। प्रतिषेधे स्वरदीर्घयलोपविधिषु लोपाजादेशो न स्थानिवदिति वक्तव्यम्। स्वर- आकर्षिकः। चिकीर्षकः। यो ह्यन्य आदेशः स्थानिवदेवासौ भवति ‐ - पञ्ञ्चारत्न्यो, दशारत्न्यः। स्वर। दीर्घ- प्रतिदीव्ना। प्रतिदीव्ने। यो ह्यन्य आदेशः स्थानिवदेवासौ भवति। किर्योः गिर्योः। दीर्घ। यलोप- ब्राह्मणकण्डूतिः क्षत्रियकण्डूतिः। यो ह्यन्य आदेशः स्थानिवद्वासौ भवति। वाय्वोः अर्ध्वय्वोरिति । तत्तर्हि वक्तव्यम्। न वक्तव्यम्। इह हि लोपोपि प्रकृतः। आदेशोपि। विधिग्रहणमपि प्रकृतमनुवर्तते। दीर्घादयोपि निर्दिश्यन्ते। केवलं तत्राभिसम्बन्धमात्रं कर्तव्यम्। स्वरदीर्घयलोपविधिषु लोपाजादेशो न स्थानिवदिति। आनुपूर्व्येण सन्निविष्टानां यथेष्टमभिसम्बन्धः शक्यते कर्तुम्। न चैतान्यानुपूर्व्येण संनिविष्टानि। अनानुपूर्व्येंणापि संनिविष्टानां यथेष्टमभिसम्बन्धो भवति। तद्यथा अनड्वाहमुदहारि या त्वं हरसि शिरसा कुम्भं, भगिनि साचीनमभिधावन्तमद्राक्षीः इति। तस्य यथेष्टमतिसम्बन्धो भवति ‐ उदहारि भगिनि या त्वं कुम्भं हरसि शिरसा, अनड्वाहं साचीनमभिधावन्तमद्राक्षीः इति। क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेषूपसङ्ख्यानम्। ।। क्विलुगुपधात्वचङ्परनिर्ह्रासकुत्वेषूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। ।। क्वौ किमुदाहरणम् ? कण्डूयतेरप्रत्ययः कण्डूरिति। नैतदस्ति। यलोपविधिं प्रति न स्थानिवत्। इदं तर्हि पिपठिषतेरप्रत्ययः पिपठीः। नैतदस्ति। दीर्घविधिं प्रति न स्थानिवत्। इदं तर्हि ‐ लावयते र्लौः। पावयतेः पौः। नैतदस्ति। अकृत्वा वृद्ध्यावादेशौ णिलोपः। प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिर्भविष्यति। इदं तर्हि लवमाचष्टे लवयति। लवयतेरप्रत्यये लौः। स्थानिवद्भावाद् णेरूठ् न प्राप्नोति। क्वौ लुप्तं न स्थानिवदिति भवति। एवमपि न सिध्यति। कथम्? कण्डूतिः क्वौ णिलोपो णावकारलोपः। तस्य स्थानिवद्भावादूठ् न प्राप्नोति। नैष दोषः। नैवं विज्ञायते ‐ क्वौ लुप्तं न स्थानिवदिति। कथं तर्हि ? क्वौ विधिं प्रति न स्थानिवदिति। लुकि किमुदाहरणम् ? बिम्बम्। बदरम्। नैतदस्ति। पुंवद्भावेनाप्येतत् सिद्धम्। इदं तर्हि आमलकम्। नैतदस्ति। वक्ष्यत्येतत् फले लुग्वचनार्थक्यं प्रकृत्यन्तरत्वादि। इदं तर्हि पञ्चभिः पट्वीभिः क्रीतः पञ्चपटुः दशपटुरिति। ननु चैतद् पुंवद्भावेनैव सिद्धम्। कथं पुंवद्भावः ? भस्याढे तद्धिते पुंवद् भवतीति। भस्येत्युच्यते। यजादौ च भसञ्ज्ञा भवति। न चात्र यजादिं पश्यामः। प्रत्ययलक्षणेन यजादिः। वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्। एवं तर्हि ठक् छसोश्च इत्येवं भविष्यति। ठक्छसोश्चेत्युच्यते। न चात्र ठक्छसौ पश्यामः। प्रत्ययलक्षणेन। न लुमता तस्मिन्नितिप्रत्ययलक्षणस्य प्रतिषेधः। न खल्वप्यवश्यं ठगेव क्रीतप्रत्ययः। क्रीताद्यर्थो एव वा तद्धिताः। किं तर्हि, अन्येपि तद्धिता ये लुकं प्रयोजयन्ति। पञ्ञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्येति पञ्ञ्चेन्द्रः। दशेन्द्रः। पञ्ञ्चाग्निः। दशाग्निः। उपधात्वे किमुदाहरणम् ? पिपठिषतेरप्रत्ययः पिपठीरिति। नैतदस्ति। दीर्घविधिं प्रति न स्थानिवत्। इदं तर्हि सौरी बलाका। नैतदस्ति। यलोपविधिं प्रति न स्थानिवत्। इदं तर्हि पारिखीयः। चङ्परनिर्ह्रासे चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। वादिवतन्तं प्रयोजितवान्। अवीवदत् वीणां परिवादकेन। किं पुनः कारणं न सिध्यति ? योऽसौ णौ णिर्लुप्यते तस्य स्थानिवद्भावाद् ह्रस्वत्वं न प्राप्नोति। ननु चैतदप्युपधात्वविधिं प्रति न स्थानिवदित्येव सिद्धम्। विशेषत एव तद् वक्तव्यम्। क्व ? प्रत्ययविधौ इति। इह मा भूत्। पटयति लघयति। कुत्वे चोपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। अर्चयतेरर्कः। मर्चयतेर्मकः। नैतद् घञ्ञन्तम्। औणादिक एष कप्रत्ययः। तस्मिन् आष्टमिकं कुत्वम्। एतदपि णिचा व्यवहितत्वान्न प्राप्नोति। ।। पूर्वत्रासिद्धे च ।। पूर्वत्रासिद्धे च न स्थानिवदिति वक्तव्यम् । किं प्रयोजनम् ? ।। प्रयोजनं क्सलोपः सलोपे। ।। क्सलोपः सलोपे प्रयोजनम्। अदुग्ध, अदुग्धाः। लुग्वा दुहदिहलिहगुहामात्मनेपदे दन्त्ये इति लुग्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति। ।। दध आकारलोप आदिचतुर्थत्वे प्रयोजनम्।। धत्से, धद्ध्वे, धद्ध्वम्। दधस्तथोश्चेति चकारो न कर्तव्यो भवति। ।। हलो यमां यमि लोपे ।। हलो यमां यमि लोपे प्रयोजनम्। आदित्यः। हलो यमां यमि लोपः सिद्धो भवति। ।। अल्लोपणिलोपौ संयोगान्तलोपप्रभृतिषु ।। ।। प्रयोजनम्। पापच्यतेः, पापक्तिः। यायज्यते ‐ -यायष्टिः। पाचयतेः, पाक्तिः। याजयते, याष्टिः। द्विर्वचनादीनि च। ।। द्विर्वचनादीनि च न पठितव्यानि भवन्ति। पूर्वत्रासिद्धेनैव सिद्धानि भवन्ति। किमविशेषेण ? नेत्याह। वरे यलोपस्वरवर्जम्। ।। वरे यलोपं स्वरं च वर्जयित्वा।। ।। तस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु। ।। तस्यैतस्य लक्षणस्य दोषः संयोगादिलोपलत्वणत्वेषु। संयोगादिलोप ‐ -काक्यर्थम्,वास्यर्थम्। स्कोः संयोगाद्योरन्ते च इति लोपः प्राप्नोति। लत्व-निगार्यते,निगाल्यते। अचि विभाषा इति लत्वं न प्राप्नोति। णत्व ‐ माषवपनी-व्रीहिवपनी। प्रातिपदिकान्तस्य इति णत्वं प्राप्नोति। न पदान्तद्विर्वचन ।।58।।