॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|1|55
SK 45
1|1|55
अनेकाल्शित्सर्वस्य
SK 45
सूत्रच्छेद:
अनेकाल्-शित् - प्रथमैकवचनम् , सर्वस्य - षष्ठ्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
अनेकाल् शित् सर्वस्य
सूत्रार्थ:
अनेकाल् आदेशः, शित्-आदेशः च सम्पूर्णस्थानिनः स्थाने विधीयते ।
अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन एतत् ज्ञायते, यत् भिन्नैः सूत्रैः प्रोक्तः आदेशः स्थानिनः अन्तिमवर्णस्य स्थाने आगच्छति । यदि अयम् आदेशः अनेकाल् अस्ति (इत्युक्ते, यदि अस्मिन् आदेशे द्वौ वा अधिकाः वर्णाः सन्ति, तर्हि अयम् आदेशः अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य स्थाने न भवति, अपितु वर्तमानसूत्रेण सम्पूर्णः स्थानिनः स्थाने भवति ।

यथा - अस्तेर्भूः 2|4|52 इत्यनेन अस्-धातोः सार्वधातुकप्रत्ययस्य विवक्षायां भू-आदेशः विधीयते । अयम् अनेकाल्-आदेशः, अतः अयम् "अस्" इत्यस्य सम्पूर्णशब्दस्य स्थाने आगच्छति । अतएव अस्-धातोः "क्त्वा" अस्मिन् आर्धधातुके प्रत्यये परे "भूत्वा" इति रूपं जायते ।

यदि आदेशे शकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि अपि अयम् आदेशः सम्पूर्णः स्थानिनः स्थाने भवति ।
यथा - इदमः इश् 5|3|3 इत्यनेन इदम्-शब्दस्य इश्-आदेशः भवति । अस्मिन् आदेशे शकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः अयम् आदेशः वस्तुतः एकाल् अस्ति । परन्तु, शित्-त्वात् अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यनेन अयमपि सर्वादेशः एव भवति । अतः "इतः" "इह", "इयत्" - एतेषु सर्वेषु शब्देषु इदम्-इत्यस्य सम्पूर्ण-शब्दस्य स्थाने इकारस्य आदेशः कृतः दृश्यते ।

ज्ञातव्यम् -
1. आदेशः अनेकाल् अस्ति वा एकाल् तत् ज्ञातुम् सर्वप्रथमम् आदेशे उपस्थितानाम् इत्-संज्ञकवर्णानां तथा उच्चारणार्थं प्रयुक्तानाम् लोपं कृत्वा अनन्तरम् वर्णगणना करणीया । यथा, दिवः औत् 7|1|84 अनेन सूत्रेण "औत्" आदेशः दीयते । यद्यपि अस्मिने आदेशे द्वौ वर्णौ दृश्येते, तथापि अत्र तकारः केवलं उच्चारणार्थः अस्ति । अतः तस्य लोपं कृत्वा एकः एव वर्णः अवशिष्यते । अतः अयम् एकालः आदेशः एव ।
2. ङिच्च 1|1|53 एतत् सूत्रम् अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति । इत्युक्ते, यदि आदेशः ङित्-अस्ति, तर्हि सः अनेकाल् भवेत् वा एकाल्, ङिच्च 1|1|53 इत्यनेन सर्वदा स्थानिनः अन्तिमवर्णस्य स्थाने एव भवति ।

विशेषः - अष्टाध्याय्याम् आदेशस्थानविधायकानि चत्वारि सूत्राणि सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् संक्षेपरूपेण अर्थः तथा परस्परेभ्यः बलाबलम् अस्मिन् लेखे निर्दिष्टम् अस्ति ।
One-line meaning in English
An आदेश that has more than one word replaces the entire स्थानी. An आदेश which has शकार as it also replaces the entire स्थानी.
काशिकावृत्तिः
अनेकाल् य आदेशः शित् च, स सर्वस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने भवति । अस्तेर्भूः 2|4|52 - भविता, भवितुम्, भवितव्यम् । शित् खल्वपि - जश्शसोः शिः 7|1|20 कुण्डानि तिष्ठन्ति, कुण्डानि पश्य ॥
शितः शकारानुबन्धेनानेकाल्त्वेऽपि शिदिति पृथक्करणं `नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्`(व्या।प।14) इति ज्ञापनार्थम्। तस्य तु प्रयोजनम्-- `दिव उत्` 6|1|127 इत्या-दिषु सर्वादेशाभावः॥
अनेकालग्रहणं किमर्थम् ? "अस्तेर्भूः" सर्वस्य यथा स्यात्, अलोऽन्त्यस्य मा भूत्; नैतदस्ति प्रयोजनम्; "ङ्च्चि" इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति--"यद्यनेकालन्त्यस्य भवति, ङ्देवि" इति । एवमप्यसत्यनेकाल्ग्रहणे "अतो भिस ऐस्" इत्यादिषु पञ्चमीनिर्देशेष्वनेकालप्यादेश आदेः परस्य स्यात्, सति तु तस्मिन् द्वावेतौ "अलोऽन्त्यस्य" इत्यस्यापवादौ--"आदेः परस्य","अनेकाल्शित्सर्वस्य" इति; तत्र "आदेः परस्य" इत्यस्यायमवकाशो य एकालदेशो लोपो वा--"ई दासः" "बहोर्लोपो भू च वहोः" आसीनः, भूयान् ; "अनेकाल्शित्सर्वस्य" इत्यस्यावकाशो यत्र पञ्चमीनिर्देशो नास्ति-"अस्तेर्भूः" । इहोभयं प्राप्नोति-"अतो भिस ऐस्", अपवादविप्रतिषेधादनेकाल्शित्सर्वस्येत्ययमेव भवतीति सिद्धमिष्टम् । शिद्ग्रहणं किमर्थम् ? "जसः शी" सर्वस्य यथा स्यात्, अनेकालित्येव भविष्यति, शकारे लुप्ते नानेकाल्, आनुपूर्व्यात्सिद्धम् । यदायं सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः, यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा, यदेत्संज्ञा तदालोपः, यदालोपस्तदैकाल् तदिह सर्वादेशत्वमन्तरेण नैकाल्त्वमुपपद्यते । इह तर्हि "इदम इश्" "इदं किमोरीश्कीः" ? अत्र ह्यन्तरेणापि सर्वादेशतां प्रगेवेत्संज्ञा भवति । नन्वत्रापि शकारः प्रयोजनान्तराभावाद् अनेकाल्त्वमादेशस्य संपाद्य निवर्तिष्यते । इह तर्हि "घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च" इति ? लोपः शित्सर्वस्य यथा स्यात् । "इदम् इश्" इत्यादावपि प्रयोजनाभावदित्संज्ञैव शकारस्य न स्यादिति श्रवणप्रसङ्गः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसूत्रापवादः । अष्टाभ्य औश् (कौमुदी-372) इत्यादौ देः परस्य इत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यते ॥
अनेकाल्शित्सर्वस्य। न एकोऽनेकः, अनेकोऽल् यस्य सोऽनेकाल्, शकार इत् यस्य स शित्, अनेकाल्व शिच्चेति समाहारद्वन्द्वः। स्पष्टमिति। अनुवर्तनीयपदान्तराऽभावादिति भावः। अस्तेर्भूरित्याद्युदाहरणम्। नन्वस्धातोर्भूर्भवतीत्युक्ते कृत्स्नस्यैवादेशः प्राप्त इति किमर्थमिदं सूत्रमारभ्यत इत्यत आह-अलोऽन्त्यसूत्रापवाद इति। `अलोन्त्येति`ति सूत्रैकदेशानुकरणम्। अनुकरणत्वादेव नापशब्दः, अधिरी�आर इति सूत्रैकदेशस्य प्राग्री�आरान्निपाता इति ग्रहणाल्लिङ्गात्। स्यादेतत्। अष्टन्?शब्दाज्जसि शसि च `अष्टन आ विभक्ता`विति आत्वे अष्टा अस् इति स्थिते अष्टाभ्य औशिति कृताकारादष्टनः परयोर्जश्शसोर्विधीयमान औशादेशोऽलोऽन्त्यस्येति बाधित्वा आदेः परस्येत्यादेरकारस्य प्राप्तः। अनेकाल्त्वाच्च सर्वादेशः प्राप्तः। एवम् `अतो भिस ऐ`सित्यादावपि। तत्र कतरच्छास्त्रं बाध्यं कतरच्च प्रवर्तत इत्यत्र किं विनिगमकम्रित्यत आह-अष्टाभ्य औशित्यादाविति। आदिना `अतो भिस ऐ`सित्यादिसंग्रहः। अष्टाभ्य औ` शित्यादावादेः परस्येत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यत इत्यन्वयः। अस्तेर्भूरित्यादौ अनेकाल्शिदित्यनेन यथाऽलोऽन्त्यस्येति बाध्यते तथ#आऽष्टाभ्या औशित्यादावादेः परस्येत्येतदपि बाध्यत इत्यर्थः। नन्वस्तेर्भूरित्यादावलोऽन्त्यस्येति प्राप्ते सत्येवानेकाल्शित्सर्वस्येति नापवादः। अस्तेर्भूरित्यादावादेः परस्येत्यप्राप्तावपि तत्प्रवृत्तेरित्यत आह-परत्वादिति। `विप्रतिषेधे परं कार्य`मिति तुल्यबलविरोधे परप्राबल्यस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः। `आदेः परस्ये`त्यस्यावकाशो `द्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई`दित्यादिः। `अनेकाल्शित्सर्वस्ये`त्यस्यावकाशः-`अस्तेर्भूः``इदम इ`शित्यादिः। अतस्तुल्यबलत्वमुभयोः।
अनेकाल्। `अस्तेर्भूः`। बभूव। ननु `निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती`त्यनेकालादेशस्य सर्वादेशत्वं सिध्यति, तत्किमनेनाऽल्ग्रहणेन ?। न च `अलोऽन्त्यस्येट`त्यन्त्यस्य स्यादिति शङ्कयम्, `ङिच्चे`त्यस्य नियमार्थत्वाभ्युपगमात्। उच्यते-अनेकाल्ग्रहणाऽभावे `रामै`रित्यादावैसादेशः `आदेः परस्ये`ति भकारस्यैव स्थाने स्यान्नतु सर्वस्य स्थाने इति दिक्। शित उदाहरणम्-`इदम इश्`-इतः। इत्यादाविति। आदिशब्देन `अतो भिस ऐ`सित्यादि गृह्यते। परत्वादिति। अत एव `आदेः परस्ये`ति पृथक्रियत इत्युक्तम्। ननु `अनेकाल्शित्सर्वस्ये`त्यतः प्रागेव `तस्मादित्युत्तरस्यादे`रिति पठ�तां किमनेन पृथक्?सूत्रकरणेन ?। न चैवं `तस्मिन्निति निर्दिष्टे-` इत्यतो निदष्टग्रहणं नात्रानुवर्तेतेति वाच्यम्, तस्यापि सूत्रस्य प्राक् पठने बाधकाभावेन निर्दिष्टग्रहणाऽनुवृत्तिसिद्धेः। मैवम् `ब्राआहृणा अष्टौ` इत्यत्र अष्टाभ्यः पूर्वयोरपि जश्शसोरौश्प्रसङ्गात्। यथाश्रुतसूत्राभ्युपगमे तु `उत्तरस्ये`त्यंशः प्रवर्तत एवेति नायं दोषः प्रसज्यत इति। अत्र केचिन्निष्कर्षमाहुः-अनेकाल्शित्सूत्रात्प्रागेव वर्णलाघवाय `तस्मादित्युत्तरस्यादे`रिति सूत्रिते परत्वात्सर्वादेशेन आदेरित्यंशवदविशेषादुत्तरस्येत्यंशस्यापि बाधितत्वाद्वाक्यसंस्कारपक्षे ब्राआहृण अस् अष्टन् अस् इति स्थिते `अष्टाभ्य[औश्`] इत्यस्य दिग्योगे पञ्चमीत्वाव्द्याप्तिन्यायेनाऽष्टनोऽङ्गात्पूर्वयोरपि जश्शसोरौश्स्यात्। व्याप्तिन्यायस्तु `प्राग्वी�आरान्निपाता` इति पठितेऽपि प्रत्यासत्तिन्यायेन `अधिरी�आरे` इति सूत्रावधिकत्वसिद्धौ `ई�आरे तोसुन्कसुनौ` इति सूत्रावधिकत्वनिराकरणाय रेफविशिष्टग्रहणं कुर्वता सूत्रकृतैव ज्ञापितः। ततश्च सर्वादेशेन `उत्तरस्ये`त्यंशस्याऽबाधनार्थं, निर्दिष्टग्रहणानुवृत्त्यर्थं च `तस्मिन्निति-` इति सूत्रात्परस्य कृते तु `आदे`रित्यस्य सर्वादेशबाधकत्वं स्यात्। तथा च `अतो भिस ऐस्` इत्याद्यादेश आदेरेव स्यात्, अनेकाल्सूत्रस्य `अस्तेर्भू`रित्यादौ चरितार्थत्वात्। यथान्यासे तु `उत्तरस्ये`त्यंशः प्रवर्तत एवेत्यष्टाभ्यः परयोरेव जश्शसोरौश्स्यात्, न तु पूर्वयोः। तथा `तस्मादित्युत्तरस्यादे`रिति न सूत्रितमित्यादिमनोरमाग्रन्थस्याप्ययमेवाशय इति। अन्ये तु यथाश्रुतसूत्रनिराकरणपरतयैव मनोरमां योजयन्ति। तद्यथा-`न सूतिं?रत`मित्यस्य `अनेकाल्शित्सूत्रात्प्राङ् सूत्रित`मित#इ नार्थः। `आदे`रित्यंशस्य सर्वादेशबाधकत्वापत्तेरित्याद्यग्रिमग्रन्थविरोधात्, किंतु तद्ग्रन्थानुकूल्याय `स्वं रूप`मिति सूत्रात्प्राङ् सूत्रितमित्यर्थोऽभ्युपेयः। एवं च अनेकाल्सूत्रात्प्राक्सूत्रिते तु नास्त्येव दोष इति मनोरमाग्रन्थाशयः। एवं स्थिते निर्दिष्टग्रहणानुवृत्तिलाभाय `तस्मिन्निति निर्दिष्टे` इति सूत्रं `तस्मादित्युत्तकस्यादेः परस्ये`त्यस्मात्प्रागेव पठनीयम्। `अष्टनोऽङ्गात्पूर्वयोरप्यौश् स्या`दित्युक्तदोषस्तु इत्थं परिहरणीयः, `तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्ये`त्यत्र आदे`रिति पृथग्वाक्यम्। तत्र `उत्तरस्ये`त्यनुवर्तते। सा च स्थानषष्टी, `षष्ठी स्थाने` इत्यस्य प्राप्तेः। तत्र चायमर्थः-`पञ्चमीनिर्देशेन यत्कार्यं तदुत्तरसम्बन्धि` `उत्तरस्य स्थाने यद्विधीयते तदादेर्भवती`ति। इत्थं वाक्यभेदेन व्याख्यानाश्रयणादनन्तरस्येति न्यायेन `आदे`रित्यंश एव सर्वादेशेन बाध्यते, न तूत्तरस्येत्यंशोऽपीति नास्त्येव पूर्वोक्तदोषः। वाक्यभेदेन व्याख्यानं तु `उत्तरस्यादे`रित्यसमस्तन्यासकरणेन ज्ञाप्यते। अन्यथा `उत्तरादे`रिति न सूत्रित`मिति वदेत्। किंच `अष्
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इति प्राप्ते॥
महाभाष्यम्
अनेकाल्शित् सर्वस्य शित्सर्वस्येति किमुदाहरणम् ? इदम इश्; इतः इह। नैतदस्ति प्रयोजनम्। शित्करणादेवात्र सर्वादेशो भविष्यति। इदं तर्हि अष्टाभ्य औश्। ननु चात्रापि शित्करणादेव सर्वादेशो भविष्यति। इदं तर्हि जसः शी। जश्शसोः शिः। ननु चात्रापि शित्करणादेव सर्वादेशो भविष्यति। अस्त्यन्यच्छित्करणे प्रयोजनम्। किम्? विशेषणार्थः शकारः। क्व विशेषणार्थेनार्थः। शि सर्वनामस्थानम्। विभाषा ङिश्योरिति। शित्सर्वस्येति शक्यमकर्तुम्। कथम्? अन्त्यस्यायं स्थाने भवन्नप्रत्ययः स्यात्। असत्यां प्रत्ययसञ्ज्ञायामित्संज्ञा न स्यात्। असत्यामित्संज्ञायां लोपो न स्यात्। असति लोपे अनेकाल्। यदा अनेकाल् , तदा सर्वादेशः। यदा सर्वादेशः तदा प्रत्ययः। यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा तदा लोपः। एवं तर्हि सिद्धे सति यच्छित्सर्वस्येत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यः भवत्येषा परिभाषा नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वं भवतीति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्? तत्रासरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधेषु पृथग् निर्देशोऽनाकारान्तत्वादित्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति। सप्तम आह्निकं समाप्तम् ।