Page loading... Please wait.
1|1|55 - अनेकाल्शित्सर्वस्य
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|55
SK 45
अनेकाल्शित्सर्वस्य   🔊
सूत्रच्छेद:
अनेकाल्-शित् - प्रथमैकवचनम् , सर्वस्य - षष्ठ्येकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
अनेकाल् शित् सर्वस्य
सूत्रार्थ:
अनेकाल् आदेशः, शित्-आदेशः च सम्पूर्णस्थानिनः स्थाने विधीयते ।
अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन एतत् ज्ञायते, यत् भिन्नैः सूत्रैः प्रोक्तः आदेशः स्थानिनः अन्तिमवर्णस्य स्थाने आगच्छति । यदि अयम् आदेशः अनेकाल् अस्ति (इत्युक्ते, यदि अस्मिन् आदेशे द्वौ वा अधिकाः वर्णाः सन्ति, तर्हि अयम् आदेशः अलोऽन्त्यस्य 1|1|52 इत्यनेन अन्तिमवर्णस्य स्थाने न भवति, अपितु वर्तमानसूत्रेण सम्पूर्णः स्थानिनः स्थाने भवति ।

यथा - अस्तेर्भूः 2|4|52 इत्यनेन अस्-धातोः सार्वधातुकप्रत्ययस्य विवक्षायां भू-आदेशः विधीयते । अयम् अनेकाल्-आदेशः, अतः अयम् "अस्" इत्यस्य सम्पूर्णशब्दस्य स्थाने आगच्छति । अतएव अस्-धातोः "क्त्वा" अस्मिन् आर्धधातुके प्रत्यये परे "भूत्वा" इति रूपं जायते ।

यदि आदेशे शकारः इत्संज्ञकः अस्ति, तर्हि अपि अयम् आदेशः सम्पूर्णः स्थानिनः स्थाने भवति ।
यथा - इदमः इश् 5|3|3 इत्यनेन इदम्-शब्दस्य इश्-आदेशः भवति । अस्मिन् आदेशे शकारः इत्संज्ञकः अस्ति, अतः अयम् आदेशः वस्तुतः एकाल् अस्ति । परन्तु, शित्-त्वात् अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यनेन अयमपि सर्वादेशः एव भवति । अतः "इतः" "इह", "इयत्" - एतेषु सर्वेषु शब्देषु इदम्-इत्यस्य सम्पूर्ण-शब्दस्य स्थाने इकारस्य आदेशः कृतः दृश्यते ।

ज्ञातव्यम् -
1. आदेशः अनेकाल् अस्ति वा एकाल् तत् ज्ञातुम् सर्वप्रथमम् आदेशे उपस्थितानाम् इत्-संज्ञकवर्णानां तथा उच्चारणार्थं प्रयुक्तानाम् लोपं कृत्वा अनन्तरम् वर्णगणना करणीया । यथा, दिवः औत् 7|1|84 अनेन सूत्रेण "औत्" आदेशः दीयते । यद्यपि अस्मिने आदेशे द्वौ वर्णौ दृश्येते, तथापि अत्र तकारः केवलं उच्चारणार्थः अस्ति । अतः तस्य लोपं कृत्वा एकः एव वर्णः अवशिष्यते । अतः अयम् एकालः आदेशः एव ।
2. ङिच्च 1|1|53 एतत् सूत्रम् अनेकाल्शित्सर्वस्य 1|1|55 इत्यस्य अपवादरूपेण आगच्छति । इत्युक्ते, यदि आदेशः ङित्-अस्ति, तर्हि सः अनेकाल् भवेत् वा एकाल्, ङिच्च 1|1|53 इत्यनेन सर्वदा स्थानिनः अन्तिमवर्णस्य स्थाने एव भवति ।

विशेषः - अष्टाध्याय्याम् आदेशस्थानविधायकानि चत्वारि सूत्राणि सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् संक्षेपरूपेण अर्थः तथा परस्परेभ्यः बलाबलम् अस्मिन् लेखे निर्दिष्टम् अस्ति ।

विशेषः - अस्य सूत्रस्य व्याख्याने काशिकाकारः "शित्वात्" इत्यस्य उदाहरणार्थम् जश्शसोः शिः 7|1|20 इति सूत्रम् उदाहरणरूपेण ददाति । एतत् तु सर्वथा प्रामादिकम् अस्ति । "शि" इत्यस्य शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन तदा एव इत्संज्ञा भवितुम् अर्हति यदा "शि" इति स्थानिवद्भावेन प्रत्ययसंज्ञां प्राप्नोति । आदेशावस्थायाम् तु अस्य प्रत्ययसंज्ञा नास्ति एव । अतः जश्शसोः शिः 7|1|20 इत्यत्र अनेकाल्त्वात् एव सर्वादेशः भवति, न हि शित्वात् । प्रक्रियाक्रमः एतादृशः -
फल + जस् [जस्-प्रत्ययविधानम्]
→ फल + शि [ जश्शसोः शिः 7|1|20 इत्यनेन जस्-प्रत्ययस्य "शि" आदेशः । अत्र "शि" इति प्रत्ययसंज्ञां नैव प्राप्तवान्, अतः अत्र लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यस्य प्रसक्तिरेव नास्ति (यतः लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन केवलम् प्रत्ययस्य आदिशकारस्यैव इत्संज्ञा भवति, अन्येषां आदिशकारस्य न) ।]
→ फल + इ [इदानीं स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ 1|1|56 इत्यत्र निर्दिष्टेन स्थानिवद्भावेन "शि" इति प्रत्ययसंज्ञां प्राप्नोति । अस्यां स्थितौ शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा, लोपश्च भवति ।
→ फलानि [अग्रे नपुँसकस्य झलचः 7|1|72 इत्यनेन नुमागमे कृते अन्तिमं रूपं सिद्ध्यति ।]
One-line meaning in English
An आदेश that has more than one word replaces the entire स्थानी. An आदेश which has शकार as it also replaces the entire स्थानी.
काशिकावृत्तिः
अनेकाल् य आदेशः शित् च, स सर्वस्य षष्ठीनिर्दिष्टस्य स्थाने भवति । अस्तेर्भूः 2|4|52 - भविता, भवितुम्, भवितव्यम् । शित् खल्वपि - जश्शसोः शिः 7|1|20 कुण्डानि तिष्ठन्ति, कुण्डानि पश्य ॥
शितः शकारानुबन्धेनानेकाल्त्वेऽपि शिदिति पृथक्करणं `नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वम्`(व्या।प।14) इति ज्ञापनार्थम्। तस्य तु प्रयोजनम्-- `दिव उत्` 6|1|127 इत्या-दिषु सर्वादेशाभावः॥
अनेकालग्रहणं किमर्थम् ? "अस्तेर्भूः" सर्वस्य यथा स्यात्, अलोऽन्त्यस्य मा भूत्; नैतदस्ति प्रयोजनम्; "ङ्च्चि" इत्येतन्नियमार्थं भविष्यति--"यद्यनेकालन्त्यस्य भवति, ङ्देवि" इति । एवमप्यसत्यनेकाल्ग्रहणे "अतो भिस ऐस्" इत्यादिषु पञ्चमीनिर्देशेष्वनेकालप्यादेश आदेः परस्य स्यात्, सति तु तस्मिन् द्वावेतौ "अलोऽन्त्यस्य" इत्यस्यापवादौ--"आदेः परस्य","अनेकाल्शित्सर्वस्य" इति; तत्र "आदेः परस्य" इत्यस्यायमवकाशो य एकालदेशो लोपो वा--"ई दासः" "बहोर्लोपो भू च वहोः" आसीनः, भूयान् ; "अनेकाल्शित्सर्वस्य" इत्यस्यावकाशो यत्र पञ्चमीनिर्देशो नास्ति-"अस्तेर्भूः" । इहोभयं प्राप्नोति-"अतो भिस ऐस्", अपवादविप्रतिषेधादनेकाल्शित्सर्वस्येत्ययमेव भवतीति सिद्धमिष्टम् । शिद्ग्रहणं किमर्थम् ? "जसः शी" सर्वस्य यथा स्यात्, अनेकालित्येव भविष्यति, शकारे लुप्ते नानेकाल्, आनुपूर्व्यात्सिद्धम् । यदायं सर्वादेशस्तदा प्रत्ययः, यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा, यदेत्संज्ञा तदालोपः, यदालोपस्तदैकाल् तदिह सर्वादेशत्वमन्तरेण नैकाल्त्वमुपपद्यते । इह तर्हि "इदम इश्" "इदं किमोरीश्कीः" ? अत्र ह्यन्तरेणापि सर्वादेशतां प्रगेवेत्संज्ञा भवति । नन्वत्रापि शकारः प्रयोजनान्तराभावाद् अनेकाल्त्वमादेशस्य संपाद्य निवर्तिष्यते । इह तर्हि "घ्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च" इति ? लोपः शित्सर्वस्य यथा स्यात् । "इदम् इश्" इत्यादावपि प्रयोजनाभावदित्संज्ञैव शकारस्य न स्यादिति श्रवणप्रसङ्गः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
स्पष्टम् । अलोऽन्त्यसूत्रापवादः । अष्टाभ्य औश् (कौमुदी-372) इत्यादौ देः परस्य इत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यते ॥
अनेकाल्शित्सर्वस्य - अनेकाल्शित्सर्वस्य । न एकोऽनेकः, अनेकोऽल् यस्य सोऽनेकाल्, शकार इत् यस्य स शित्, अनेकाल्व शिच्चेति समाहारद्वन्द्वः । स्पष्टमिति । अनुवर्तनीयपदान्तराऽभावादिति भावः । अस्तेर्भूरित्याद्युदाहरणम् । नन्वस्धातोर्भूर्भवतीत्युक्ते कृत्स्नस्यैवादेशः प्राप्त इति किमर्थमिदं सूत्रमारभ्यत इत्यत आह-अलोऽन्त्यसूत्रापवाद इति ।अलोन्त्येति॑ति सूत्रैकदेशानुकरणम् । अनुकरणत्वादेव नापशब्दः, अधिरीआर इति सूत्रैकदेशस्य प्राग्रीआरान्निपाता इति ग्रहणाल्लिङ्गात् । स्यादेतत् । अष्टन्शब्दाज्जसि शसि चअष्टन आ विभक्ता॑विति आत्वे अष्टा अस् इति स्थिते अष्टाभ्य औशिति कृताकारादष्टनः परयोर्जश्शसोर्विधीयमान औशादेशोऽलोऽन्त्यस्येति बाधित्वा आदेः परस्येत्यादेरकारस्य प्राप्तः । अनेकाल्त्वाच्च सर्वादेशः प्राप्तः । एवम्अतो भिस ऐ॑सित्यादावपि । तत्र कतरच्छास्त्रं बाध्यं कतरच्च प्रवर्तत इत्यत्र किं विनिगमकम्रित्यत आह-अष्टाभ्य औशित्यादाविति । आदिनाअतो भिस ऐ॑सित्यादिसंग्रहः । अष्टाभ्य औ॑ शित्यादावादेः परस्येत्येतदपि परत्वादनेन बाध्यत इत्यन्वयः । अस्तेर्भूरित्यादौ अनेकाल्शिदित्यनेन यथाऽलोऽन्त्यस्येति बाध्यते तथ#आऽष्टाभ्या औशित्यादावादेः परस्येत्येतदपि बाध्यत इत्यर्थः । नन्वस्तेर्भूरित्यादावलोऽन्त्यस्येति प्राप्ते सत्येवानेकाल्शित्सर्वस्येति नापवादः । अस्तेर्भूरित्यादावादेः परस्येत्यप्राप्तावपि तत्प्रवृत्तेरित्यत आह-परत्वादिति ।विप्रतिषेधे परं कार्य॑मिति तुल्यबलविरोधे परप्राबल्यस्य वक्ष्यमाणत्वादिति भावः ।आदेः परस्ये॑त्यस्यावकाशोद्व्यन्तरुपसर्गेभ्योऽप ई॑दित्यादिः ।अनेकाल्शित्सर्वस्ये॑त्यस्यावकाशः-॒अस्तेर्भूः॒॑इदम इ॑शित्यादिः । अतस्तुल्यबलत्वमुभयोः ।
अनेकाल्शित्सर्वस्य - अनेकाल् ।अस्तेर्भूः॑ । बभूव । ननुनिर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ती॑त्यनेकालादेशस्य सर्वादेशत्वं सिध्यति, तत्किमनेनाऽल्ग्रहणेन । न चअलोऽन्त्यस्येट॑त्यन्त्यस्य स्यादिति शङ्कयम्,ङिच्चे॑त्यस्य नियमार्थत्वाभ्युपगमात् । उच्यते-अनेकाल्ग्रहणाऽभावेरामै॑रित्यादावैसादेशःआदेः परस्ये॑ति भकारस्यैव स्थाने स्यान्नतु सर्वस्य स्थाने इति दिक् । शित उदाहरणम्-॒इदम इश्-इतः । इत्यादाविति । आदिशब्देनअतो भिस ऐ॑सित्यादि गृह्रते । परत्वादिति । अत एवआदेः परस्ये॑ति पृथक्रियत इत्युक्तम् । ननुअनेकाल्शित्सर्वस्ये॑त्यतः प्रागेवतस्मादित्युत्तरस्यादे॑रिति पठतां किमनेन पृथक्सूत्रकरणेन । न चैवंतस्मिन्निति निर्दिष्टे-॑ इत्यतो निदष्टग्रहणं नात्रानुवर्तेतेति वाच्यम्, तस्यापि सूत्रस्य प्राक् पठने बाधकाभावेन निर्दिष्टग्रहणाऽनुवृत्तिसिद्धेः । मैवम्ब्राआहृणा अष्टौ॑ इत्यत्र अष्टाभ्यः पूर्वयोरपि जश्शसोरौश्प्रसङ्गात् । यथाश्रुतसूत्राभ्युपगमे तुउत्तरस्ये॑त्यंशः प्रवर्तत एवेति नायं दोषः प्रसज्यत इति । अत्र केचिन्निष्कर्षमाहुः-अनेकाल्शित्सूत्रात्प्रागेव वर्णलाघवायतस्मादित्युत्तरस्यादे॑रिति सूत्रिते परत्वात्सर्वादेशेन आदेरित्यंशवदविशेषादुत्तरस्येत्यंशस्यापि बाधितत्वाद्वाक्यसंस्कारपक्षे ब्राआहृण अस् अष्टन् अस् इति स्थितेअष्टाभ्य[औश्] इत्यस्य दिग्योगे पञ्चमीत्वाव्द्याप्तिन्यायेनाऽष्टनोऽङ्गात्पूर्वयोरपि जश्शसोरौश्स्यात् । व्याप्तिन्यायस्तुप्राग्वीआरान्निपाता॑ इति पठितेऽपि प्रत्यासत्तिन्यायेनअधिरीआरे॑ इति सूत्रावधिकत्वसिद्धौईआरे तोसुन्कसुनौ॑ इति सूत्रावधिकत्वनिराकरणाय रेफविशिष्टग्रहणं कुर्वता सूत्रकृतैव ज्ञापितः । ततश्च सर्वादेशेनउत्तरस्ये॑त्यंशस्याऽबाधनार्थं, निर्दिष्टग्रहणानुवृत्त्यर्थं चतस्मिन्निति-॑ इति सूत्रात्परस्य कृते तुआदे॑रित्यस्य सर्वादेशबाधकत्वं स्यात् । तथा चअतो भिस ऐस् इत्याद्यादेश आदेरेव स्यात्, अनेकाल्सूत्रस्यअस्तेर्भू॑रित्यादौ चरितार्थत्वात् । यथान्यासे तुउत्तरस्ये॑त्यंशः प्रवर्तत एवेत्यष्टाभ्यः परयोरेव जश्शसोरौश्स्यात्, न तु पूर्वयोः । तथातस्मादित्युत्तरस्यादे॑रिति न सूत्रितमित्यादिमनोरमाग्रन्थस्याप्ययमेवाशय इति । अन्ये तु यथाश्रुतसूत्रनिराकरणपरतयैव मनोरमां योजयन्ति । तद्यथा-॒न सूतिंरत॑मित्यस्यअनेकाल्शित्सूत्रात्प्राङ् सूत्रित॑मित#इ नार्थः ।आदे॑रित्यंशस्य सर्वादेशबाधकत्वापत्तेरित्याद्यग्रिमग्रन्थविरोधात्, किंतु तद्ग्रन्थानुकूल्यायस्वं रूप॑मिति सूत्रात्प्राङ् सूत्रितमित्यर्थोऽभ्युपेयः । एवं च अनेकाल्सूत्रात्प्राक्सूत्रिते तु नास्त्येव दोष इति मनोरमाग्रन्थाशयः । एवं स्थिते निर्दिष्टग्रहणानुवृत्तिलाभायतस्मिन्निति निर्दिष्टे॑ इति सूत्रंतस्मादित्युत्तकस्यादेः परस्ये॑त्यस्मात्प्रागेव पठनीयम् ।अष्टनोऽङ्गात्पूर्वयोरप्यौश् स्या॑दित्युक्तदोषस्तु इत्थं परिहरणीयः,तस्मादित्युत्तरस्यादेः परस्ये॑त्यत्र आदे॑रिति पृथग्वाक्यम् । तत्रउत्तरस्ये॑त्यनुवर्तते । सा च स्थानषष्टी,षष्ठी स्थाने॑ इत्यस्य प्राप्तेः । तत्र चायमर्थः-॒पञ्चमीनिर्देशेन यत्कार्यं तदुत्तरसम्बन्धि॑उत्तरस्य स्थाने यद्विधीयते तदादेर्भवती॑ति । इत्थं वाक्यभेदेन व्याख्यानाश्रयणादनन्तरस्येति न्यायेनआदे॑रित्यंश एव सर्वादेशेन बाध्यते, न तूत्तरस्येत्यंशोऽपीति नास्त्येव पूर्वोक्तदोषः । वाक्यभेदेन व्याख्यानं तुउत्तरस्यादे॑रित्यसमस्तन्यासकरणेन ज्ञाप्यते । अन्यथाउत्तरादे॑रिति न सूत्रित॑मिति वदेत् । किंचअष्#आभ्य औ॑शित्यस्य दिग्योगे पञ्मीत्वेन पूर्वपरसाधारणतया अष्टनोऽङ्गाज्जश्शसोरित्युक्तेऽप्यनोऽङ्गसंज्ञानिमित्तभूतौ यौ जश्शसौ तावेव शीघ्रपस्थितिकावित्यष्टञ्शब्दादुत्तरयोरेव औश् स्यात्, न तु पूर्वयोरिति दिक्॥
लघुसिद्धान्तकौमुदी
इति प्राप्ते॥
महाभाष्यम्
अनेकाल्शित् सर्वस्य शित्सर्वस्येति किमुदाहरणम् ? इदम इश्; इतः इह। नैतदस्ति प्रयोजनम्। शित्करणादेवात्र सर्वादेशो भविष्यति। इदं तर्हि अष्टाभ्य औश्। ननु चात्रापि शित्करणादेव सर्वादेशो भविष्यति। इदं तर्हि जसः शी। जश्शसोः शिः। ननु चात्रापि शित्करणादेव सर्वादेशो भविष्यति। अस्त्यन्यच्छित्करणे प्रयोजनम्। किम्? विशेषणार्थः शकारः। क्व विशेषणार्थेनार्थः। शि सर्वनामस्थानम्। विभाषा ङिश्योरिति। शित्सर्वस्येति शक्यमकर्तुम्। कथम्? अन्त्यस्यायं स्थाने भवन्नप्रत्ययः स्यात्। असत्यां प्रत्ययसञ्ज्ञायामित्संज्ञा न स्यात्। असत्यामित्संज्ञायां लोपो न स्यात्। असति लोपे अनेकाल्। यदा अनेकाल् , तदा सर्वादेशः। यदा सर्वादेशः तदा प्रत्ययः। यदा प्रत्ययस्तदेत्संज्ञा तदा लोपः। एवं तर्हि सिद्धे सति यच्छित्सर्वस्येत्याह तज्ज्ञापयत्याचार्यः भवत्येषा परिभाषा नानुबन्धकृतमनेकाल्त्वं भवतीति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्? तत्रासरूपसर्वादेशदाप्प्रतिषेधेषु पृथग् निर्देशोऽनाकारान्तत्वादित्युक्तं तन्न वक्तव्यं भवति। सप्तम आह्निकं समाप्तम् ।