Page loading... Please wait.
1|1|42 - शि सर्वनामस्थानम्
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|42
SK 313
शि सर्वनामस्थानम्   🔊
सूत्रच्छेद:
शि - प्रथमैकवचनम् , सर्वनामस्थानम् - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
शि सर्वनामस्थानम्
सूत्रार्थ:
"शि" इत्यस्य "सर्वनामस्थान" संज्ञा भवति ।
"शि" अयम् कश्चन आदेशः । जश्शसोः शिः 7|1|20 इत्यनेन नपुँसकात् परस्य जस्-प्रत्ययस्य शस्-प्रत्ययस्य च "शि" आदेशः विधीयते । अयम् शि-आदेशः एव "सर्वनामस्थान"संज्ञां प्राप्नोति ।

यथा - "फल + जस्" इत्यस्य प्रक्रिया इयम् -

फल + जस्
→ फल + शि [ जश्शसोः शिः 7|1|20 इति शि-आदेशः । शि सर्वनामस्थानम् 1|1|42 इत्यनेन शि-इत्यस्य सर्वनामस्थानसंज्ञा]
→ फलन् इ [नपुँसकस्य झलचः 7|1|72 इत्यनेन अजन्तस्य नपुँसकलिङ्गस्य सर्वनामस्थाने परे नुमागमः भवति ।]
→ फलान् इ [सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 इत्यनेन सर्वनामस्थाने परे नकारान्तस्य अङ्गस्य उपधादीर्घः ।]
→ फलानि ।

"सर्वनामस्थान"संज्ञायाः प्रयोगः सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6|4|8 , उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7|1|70 एतादृशेषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।
One-line meaning in English
The "शि" आदेश that happens for the जस्-प्रत्यय and शस्-प्रत्यय which are attached to a नपुँसकलिङ्ग word gets the term "सर्वनामस्थान".
काशिकावृत्तिः
शि इत्येतत् सर्वनामस्थानसंज्ञं भवति । किम् इदं शि इति ? जश्शसोः शिः 7|1|20 इति शिः आदेशः । कुण्डानि तिष्ठन्ति, कुण्डानि पश्य ; दधीनि, मधूनि, त्रपूणि, जतूनि । सर्वनामस्थानप्रदेशाः सर्वनामस्थाने च असम्बुद्धौ 6|4|8 इत्येवम् आदयः ॥
`कुण्डानि` इत्यादि। `जश्शसोः शिः` 7|1|20 इति शिः, तस्य सर्वनामस्थानत्वे सति `नंपुसकस्य` स्थानम्` इति। पूर्वाचार्यैरेवेयं प्रयोजनमन्तरेणापि महतीसंज्ञा प्रणिता। तस्या इह यत् समाश्रयणम् तत् तत्कृतस्य शब्दानुशासनस्य दोषवत्त्वसूचनार्थम्। तत् पुनः स्वशास्त्रस्य पुनरुक्ततादोषपरिहारार्थम्। यदि हि तद्दोषवद्भवत्येवमस्य प्रणयनं युज्यते, नान्यथा।
कुण्डानीति । "जश्शसोझ शिः" शर्वनामस्थाने" इति वर्तमाने "नपुंसकस्य झलचः" इति नुम् । शर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ" इति दीर्घो यद्यपि "जसः शीः" ङपुंसकाच्च" इति विहितस्य शीशब्दस्य शब्दलूपापेक्षया नपुंसक ह्रस्वत्वे "शि" इति रूपं सम्भवति, तथापि लाक्षणिकत्वान्न तस्य ग्रहणम्, सर्वनामस्थानप्रदेशेषु शिग्रहणे सुटो ग्रहणं न स्यात् । शिसुटोरिति वचने नपुंसकसुटोऽपि ग्रहणं प्राप्नोति, अतः संज्ञा तावत्कर्तव्या । किमर्थं तु महती क्रियते ? के चिदाहुः-सर्वनाम तिष्ठत्यस्मिन्नति सर्वनामसोथानम्, नाम प्रतिपदिकम्, सर्वशब्दोऽवयवकार्त्स्यवचनः सर्वावयवयुक्तं यत्र नाम तिष्ठतीत्यर्थः, तेनान्यत्र न्यूनं नाम तिष्ठतीत्यर्थो गम्यते, किं सिद्धं भवति ? "उपेयुषः" इत्यादौ सम्प्रसारणे कृते पूर्वकृतस्येटो निवृत्तिः सिद्धा भवति; अन्यथा निवृत्तिकारणाभावात् अवतिष्ठेतेति । एवं तु कस्मिन् प्रातिपदिके किं न्यूनमिति न ज्ञायेत ! तस्मात्पूर्वाचार्यानुपालब्धुमेषा महती संज्ञा प्रणीता ॥
सिद्धान्तकौमुदी
शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात् ॥
शि सर्वनामस्थानम् - शिसर्वनामस्थानम् । उक्तसंज्ञामिति । सर्वनामस्थानसंज्ञकमित्यर्थः । अनपुंसकस्येति पर्युदासाच्छीत्यस्य सर्वनामस्थानत्वेऽप्राप्ते वचनम् ।
शि सर्वनामस्थानम् - शि सर्वनामस्थानम् । महासंज्ञाकरणं पूर्वाचार्यानुरोधेन ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
शि इत्येतदुक्तसंज्ञं स्यात्॥
महाभाष्यम्
शि सर्वनामस्थानम् ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः ।। शि सर्वनामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेधः प्राप्नोति। कुण्डानि तिष्ठन्ति। वनानि तिष्ठन्ति। असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्योऽनपुंसकस्येति। न हि नञ्ञो नपुंसकेन सार्मथ्यम्। केन तर्हि ? भवतिना। न भवति नपुंसकस्येति। यत्तावदुच्यते ‐ शि सर्वामस्थानं सुडनपुंसकस्येति चेज्जसि शिप्रतिषेध इति। ।। नाप्रतिषेधात् ।। । नायं प्रसज्यप्रतिषेधः ‐ - नपुंसकस्य नेति। किं तर्हि ? पर्युदासोऽयम् ‐ यदन्यन्नपुंसकादिति। नपुंसके न व्यापारः। केनचित् यदि प्राप्नोति, तेन भविष्यति। पूर्वेण च प्राप्नोति। ।। अप्राप्तेर्वा ।। । अथवा ‐ - अनन्तरा प्राप्तिः सा प्रतिषिध्यते। कुत एतत् ? अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति पूर्वा प्राप्तिरप्रतिषिद्धा, तया भविष्यति। ननु चेयं प्राप्तिः पूर्वां प्राप्तिं बाधेत। नोत्सहते प्रतिषिद्धा सती पूर्वां बाधितुम्। यदप्युच्यते ‐ - असमर्थसमासश्चायं द्रष्टव्य इति। यद्यपि वक्तव्यः। अथवैतर्हि बहूनि प्रयोजनानि। कानि? असूर्यंपश्यानि मुखानि। अपुनर्गेयाः श्लोकाः। अश्राद्धभोजी ब्राह्मण इति।