Page loading... Please wait.
1|1|40 - क्त्वातोसुन्कसुनः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|1|40
SK 450
क्त्वातोसुन्कसुनः   🔊
सूत्रच्छेदः
क्त्वा-तोसुन्-कसुनः (प्रथमाबहुवचनम्)
अनुवृत्तिः
अव्ययम्  1|1|37 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
सम्पूर्णसूत्रम्
क्त्वा-तोसुन्-कसुनः अव्ययानि
सूत्रार्थः
"क्त्वा"प्रत्ययान्तशब्दाः, "तोसुन्" प्रत्ययान्तशब्दाः, "कसुन्" प्रत्ययान्तशब्दाः च अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।
क्त्वा, तोसुन, तथा कसुन् - एते त्रयः कृत्-प्रत्ययाः सन्ति । तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादेषु भिन्नैः सूत्रैः एतेषाम् विधानम् क्रियते । एतेषाम् प्रयोगेन अव्ययनिर्माणं भवति । यथा -

1. समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3|4|21 इत्यनेन कृ-धातोः क्त्वा-प्रत्यये कृते "कृत्वा" इति अव्ययं सिद्ध्यति

2. ईश्वरे तोसुन्कसुनौ 3|4|17 इत्यनेन ईश्वर-उपपदे परे वेदेभ्यः "तोसुन्" तथा "कसुन्" प्रत्यययोः कृत्योः "अभिचरितः", "विलिखः", "वितृदः" आदीनि अव्ययानि सिद्ध्यन्ति ।

ज्ञातव्यम् - एतेषाम् सर्वेषाम् शब्दानाम् कृत्-तद्धितसमासाश्च 1|2|46 इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञा भवति । अतः ङ्याप्-प्रातिपदिकात् 4|1|1 अस्मिन् अधिकारे एतेभ्यः सुप्-प्रत्ययाः विधीयन्ते । परन्तु तेषाम् अव्ययादाप्सुपः 2|4|82 इति लुक्-भवति ।
One-line meaning in English
The words ending in क्त्वा, तोसुन् and कसुन् प्रत्यय are called अव्यय.
काशिकावृत्तिः
क्त्वा, तोसुन्, कसुन् - इत्येवमन्तं शब्दरूपम् अव्ययसंज्ञं भवति । कृत्वा; हृत्वा । तोसुन् - पुरा सूर्यस्योदेतो राधेयः (काठकसंहिता 8.3)। पुरा वत्सानामपाकर्त्तोः (काठकसंहिता 31.15) । भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् 3|4|16 इति इणः, कृञश्च तोसुन् प्रत्ययः । कसुन् - सृपितृदोः कसुन् 3|4|17 । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्शिन् (तैत्तिरीयसंहिता 1.1.9.3) । पुरा जत्रुभ्य आतृदः (ऋग्वेदः 8.1.12)॥
`कृत्वा,ह्मत्वा` इति। `समानुकर्तृकयोः पूर्वकाले` 3|4|21 इति क्त्वा। `उदेतोः` इति। `इण् गतौ` (धा।1045) `सार्वधातुक` 7|3|84 इति गुणः। `अपाकर्त्तोः` इति। कृञः। `विसृपः`इति।`गम्लृ` (धा।942) `सृप्लृ` (धा।983) इतौ। `आतृदः` इति।`तृदिर् हिंसानारदयोः` (धा।1447)
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
सिद्धान्तकौमुदी
एतदन्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा । उदेतोः । विसृपः ॥
अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च ।अव्ययसंज्ञः स्या॑दिति शेषः । अधिहरीति । विभक्तयर्थेऽव्ययीभावः । हरावित्यर्थः ।
अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च । अव्ययसंज्ञः स्यात् । इहलुकि मुखस्वरोपचारयोर्निवृत्तौचे॑ति परिगणनं कर्तव्यम् । लुक्युदाहरमम् — -उपग्नि ।अव्यया॑दिति सुपो लिक् । मुखस्वरनिवृत्तौ उदाहरणम् — -उपग्निमुखः । प्रत्यग्निमुखः ।मुखं स्वाङ्ग॑मित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्तेनाव्ययदिक्शब्दे॑त्यदिना प्रतिषेधः । तथाचबहुव्रीहौ प्रकृत्ये॑ति पूर्वशब्दप्रकृतिस्वर एव भवति, पूर्वपदं च समासस्वरेणाऽन्तोदात्तम् । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्यउपचार॑इति प्राचां संज्ञा, तन्निवृत्तावुदाहरणम् — -उपपयःकारः ।उपपयःकामः । इहअतः कृकमी॑ति प्राप्तं सत्वम्अनव्ययस्ये॑ति पर्युदस्यते । परिगणनं किम् । उपागन्धीयान । इहसुबामन्त्रिते॑इति पराङ्गवद्भावेन याने॑त्यादौ मा भूदिति । तथाउपाग्निक॑मित्यादौ अव्ययसर्वनाम्ना॒मित्यकच्[च]न । उपकुम्भंमन्यः ।खित्यनव्ययस्ये॑ति वर्तमानेअरुर्द्विषदजन्तस्येति विहितो यो मुस्तस्येह प्रतिषेधो न । उपकुम्भीभूतः । इहअस्य च्वौ॑ इतीत्त्वस्य॒प्रतिषेधो न । ईस्वविधौ हि ॑अव्ययस्य च्वावितीत्वं ने॒ति प्रतिषे उच्यते, दोषाभूतमाहः दिवाभूता रात्रिरित्यत्र मा भूदिति । स्यादेतत् — स्वारादित्वेनैव सिद्धत्वात् ।तद्धितश्चे॑त्यादि चतुःसूत्री व्यर्था । तत्र हितसिलादिस्तद्धित एदाच्पर्यन्तः॑इत्यादिनाच्व्यर्थाश्चे॑त्यन्तेनाऽ‌ऽसिप्रत्ययमौणादिकं वर्जयित्वातद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इत्यस्याऽर्थः सङ्गृह्रते ।कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः॑इत्यनेनकृन्मेजन्तः॑इत्यस्यार्थः सङ्गृह्रते ।त्त्कातोसुन्कसुनः॒॑अव्ययीभावश्चे॑ति सूत्रद्वयं तु स्वरूपेणैव पटत इति । अत्राहुः — पुनर्वचनमनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन प्रागुक्तंलुङ्मुखस्वरोपचाराः॑इति परिगणनं लभ्यते ।पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः॑ ।पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्श॑न्नित्यासिद्धयेन लोकाव्यये॑त्यत्रअव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरप्रितषेधः॑इति वक्ष्यते तदप्यनेनैव लभ्यत इति ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एतदन्तमव्ययम्। कृत्वा। उदेतोः। विसृपः॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.