Page loading... Please wait.
1|1|36 - अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|1|36
SK 220
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः   🔊
सूत्रच्छेदः
अन्तरं (प्रथमैकवचनम्) , बहिर्योग-उपसंव्यानयोः (सप्तमीद्विवचनम्)
अनुवृत्तिः
सर्वनामानि  1|1|27 (प्रथमाबहुवचनम्) , जसि  1|1|32 (सप्तम्येकवचनम्) , विभाषा  1|1|32 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
Will be updated soon
सूत्रार्थः
"स्थलात् बहिः" तथा "अधरीयम् वस्त्रम्" एतयोः अर्थयोः प्रयुक्तस्य "अन्तर" शब्दस्य "जस्" प्रत्यये परे विकल्पेन सर्वनामसंज्ञा भवति ।
Additional description will be added soon.
One-line meaning in English
The word "अन्तर", when used in the meaning of "outside a certain place" or "a piece of cloth worn on the lower part of the body", is optionally called "सर्वनाम" when followed by the "जस्" प्रत्यय.
काशिकावृत्तिः
अत्र अपि पूर्वेण नित्या सर्वनामसंज्ञा प्राप्ता सा जसि विभाष्यते । अन्तरम् इत्येतच्छब्दरूपं विभाषा जसि सर्वनामसंज्ञं भवति बहिर्योगे उपसंव्याने च गम्यमाने । अन्तरे गृहाः, अन्तराः गृहाः । नगरबाह्याश्चाण्डालादिगृहा उच्यन्ते । उपसंव्याने - अन्तरे शाटकाः, अन्तराः शाटकाः । उपसंव्यानं परिधानीयम् उच्यते, न प्रावरणीयम् । बहिर्योगौपसंव्यानयोः इति किम् ? अनयोः ग्रामयोरन्तरे तापसः प्रतिवसति ; तस्मिन्नन्तरे शीतान्युदकानि । मध्यप्रदेशवचनोऽन्तरशब्दः । गणसूत्रस्य चेदं प्रत्युदाहरणम् । अपुरि इति वक्तव्यम् । अन्तरायां पुरि वसति । विभाषाप्रकरणे तीयस्य वा ङित्सु सर्वनामसंज्ञेत्युपसंख्यानम् । द्वितीयस्मै, द्वितीयाय ; तृतीयस्मै, तृतीयाय ॥
`बर्हिर्योगे` इति। बहिरित्यनेनानावृतदेश उच्यते। तेन योगो बर्हिर्योगः। स चानावृतस्य बाह्रस्य वस्तुनो भवति। `उपसंव्याने च` इति। उपसंवीयते परिधीयते यत्तदुपसंव्यानम्- `कृत्यल्युटो बहुलम्` 3|3|113 इति कर्मणै ल्युट्। अथ वा, संवीयतेपिधीयतेऽनेनेति संव्यानम्- `करणाधिकरणयोश्च` 3|3|117 इति ल्युट्। संव्यानस्य समीपमुपसंख्यानम्। अबहिर्योगे सामथ्र्यात् तदेव वेदितव्यम्। `नगरबाह्राः` इति। अनेन बहिर्योगं दर्शयति- `परिधानीयमुच्यते` इति। उपसंव्यान्सयेदमुदाहरणमुपन्यस्तम्। वस्त्रान्तरावृतवस्तु वस्त्वन्तरेणापिहितमुच्यते। अविशेषाभिधानऽपि यद्वस्त्रान्तरेणावृतम्, सामथ्र्यात् तदेवोपसंव्यानमुच्यते, नेतरत्। `न प्रावरणीयम्` इति। प्राव्रियतेऽपिधीयते-नेनेति प्रावरणीयम्, तन्नभिधीयते। तदभिधाने तस्य बहिर्योगत्वात्बहिर्योग एवेदमुदाहरणं स्यादित्याभिप्रायः।`अन्तरे तापसः प्रतिवसति` इति। अत्र संज्ञाया अभावात् सप्तम्याः स्मिन्नादेशो न भवति। ननु च जसीत्यनुवत्र्ते, तत् कस्मात् सप्तम्यन्तं प्रत्युदाह्मतमित्यत आह-`गुणसूत्रस्य च` इत्यादि। `अपुरीति वक्तव्यम्` इति। अनन्तरं `गणसूत्रस्य च`इत्यभिधानाद् गणसूत्रमेवैतद् वक्तव्यमिति गम्यते। यद्यपि गणसूत्रेऽन्तरशब्द पठते,तथापि `प्रतिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम्` (व्या।प।29) इति प्राकाराद्ब-हिर्वर्त्तिनी या पूस्तस्या अपि बहिर्योगोऽस्तीति तत्र वत्र्तमानस्य टाबन्तस्याप्यन्तराशब्दस्य सर्वनामसंज्ञा प्राप्नोति, तेनापुरीति वक्तव्यम्। तेनान्तरायामित्यत्र स्याण् न भवति। `विभाषाप्रकरणे` इत्यादि। उपसंख्यानशब्दस्येह प्रतिपादनमर्थः।अस्मिन् विभाषाप्रकरणे तीयप्रत्ययान्तस्य सर्वनामसंज्ञायाः प्रतिपादनं कत्र्तव्यमि-त्यर्थः। तत्रेदं प्रतिपादनम् `विभाषा जसि` 1|1|31 इत्यत्र `विभाषा` इति योग-विभागः क्रियते, तत्र च `सर्वादीनि` `द्वन्द्वे` इति च निवृत्तम्, तेन तीयस्य विभाषा सर्वनामसंज्ञा भविष्यतीति। न चैवं सत्यतिप्रसङ्गः; योगविभागदिष्टसिद्धेःनापि `विभाषा द्वितीयतृतीयाभ्याम्` 7|3|115 इत्यस्य वैयथ्र्यापत्तिः; प्रपञ्चार्तत्वात्। ततः `जसि` द्वितीयो योगः। अत्र विभाषाग्रहणम्, सर्वादिग्रहणम्, द्वन्द्वग्रहणं चानुवत्र्तते।
बहिरित्यनावृतो देश उच्यते । बहिरित्यनेन योगो बहिर्योग इतीतिशब्दाध्याहारेण विगृह्य समासः । स चानावृतस्य बाह्यस्य वस्तुनो भवति । उपसंवीयते विधीयते वासोऽन्तरेणेत्युपसंव्यानम्, कर्मणि ल्युट् । नगरबाह्या इति । बहिर्योगं दर्शयति । परिधानीयमन्तर्वासः, प्रावरणीयं बहिर्वासः । अन्तरे तापस इति । अत्र संज्ञाभावाद् णेóः स्मिन्न भवति । "जसि" इति वर्तमाने कथं सप्तमान्तं प्रत्युदाहरणे दीयत इत्यत आह--गणसूत्रस्य चेत्याद । गणसूत्रमप्येवमेव पठ।ल्ते । कस्मात्पुनरप्रस्तुतस्य गणसूत्रस्य प्रत्युदाहरणं दीयते, न सूत्रस्य ? "अपुरीति वक्तव्यम्" इति वक्ष्यति, तद् गणसूत्रविषयं यथा स्यादिति; तस्यायं प्रस्तावः । सूत्रस्याप्यनया दिशा प्रत्युदाहरणं गम्यत इति न पृथग्दर्शितम् । अन्तरायामिति । प्राकाराद्वहिर्वर्तिन्यामित्यर्थः । यद्यपि गणसूत्रेऽन्तरशब्दः पठ।ल्ते, तथापि तस्यैव सर्वनामत्वात् टापा सहैकादेशोऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यत तैति स्यात् प्रसङ्गः । लिङ्गविशिष्टपरिभाषया वा टाबन्तस्यैव संज्ञाप्रसङ्गे वचनम् । विभाषाप्रकरण इत्यादि । यथायमर्थः सिद्ध्यति, तथा "विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम्" इत्यत्र वक्ष्यामः ॥
सिद्धान्तकौमुदी
बाह्ये परिधानीये चार्थेऽन्तरशब्दस्य या प्राप्ता संज्ञा सा जसि वा स्यात् । अन्तरे अन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । अन्तरे अन्तरा वा शाटकाः । परिधानीया इत्यर्थः ॥
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः - अन्तरम् । अत्रापिसर्वनामानी॑तिविभाषा जसी॑ति चानुवर्तते । बहिः=अनावृतप्रदेशः, तेन योगः=सम्बन्धः यस्य स बहिर्योगः=बहिर्विद्यमानोऽर्थ इति यावत् । उपसंवीयते=परधीयते इति उपसंव्यानम्न्तरीयं वस्त्रम् । तदाह — बाह्रा इत्यादिना ।
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः - अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः ।बहि॑रित्यनावृतो देशो, बाह्रं चोच्यते । तत्राद्यमर्थं गृहीत्वाह — बाह्रा इत्यर्थ इति । द्वितीये त्वाभ्यन्तरा इत्यर्थो बोध्यः । बाह्रेन ह्रभ्यन्तरस्य योगोऽस्ति । अर्थद्वयमप्याकरे स्थितम् । इदमेवार्थद्वयं मनसि निधायअन्तरायां पुरी॑त्यत्र प्राकाराद्बाह्रायां तदन्तर्वर्तिन्यां वेति व्याख्यातम् ।उपसंव्यान॑ शब्दोऽपि करणव्युत्पत्त्या उत्तरीयपरः, कर्मव्युत्पत्त्यात्वन्तरीयपरः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः उपसंव्यानग्रहणमनर्थकं बहिर्योगेन कृतत्वात्। उपसंव्यानग्रहणमनर्थकम्। किं कारणम्? बहिर्योगेन कृतत्वात्। बहिर्योग इत्येव सिद्धम्। न वा शाटकयुगाद्यर्थम्। नवानर्थकम्। किं कारणम्? शाटकयुगाद्यर्थम्। शाटकयुगाद्यर्थं तर्हीदं वक्तव्यम्। यत्रैतन्न ज्ञायते ‐ किमन्तरीयं किमुत्तरीयमिति। अत्रापि य एष मनुष्यः प्रेक्षापूर्वकारी भवति निर्ज्ञातं तस्य भवति इदमन्तरीयमिदमुत्तरीयमिति। अपुरि। ।। अपुरीति वक्तव्यम् ।। । इह मा भूत् ‐ -अन्तरायां पुरि वसति। ।। वाप्रकरणे तृतीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानम् ।। । वाप्रकरणे तीयस्य ङित्सूपसङ्ख्यानं कर्तव्यम्। द्वितीयायै। द्वितीयस्यै। तृतीयायै। तृतीयस्यै। विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्यामित्येतन्न वक्तव्यं भवति। किं पुनरत्र ज्यायः ? उपसङ्ख्यानमेवात्र ज्यायः। इदमपि सिद्धं भवति। द्वितीयाय। द्वितीयस्मै। तृतीयाय। तृतीयस्मै।