॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|1|25
SK 259
1|1|25
डति च   🔊
SK 259
सूत्रच्छेद:
डति - प्रथमैकवचनम् , च - अव्ययम्
अनुवृत्ति:
षट्  [1|1|24] - प्रथमैकवचनम् , संख्या  [1|1|23] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
डति च संख्या षट्
सूत्रार्थ:
डति-प्रत्ययान्ताः संख्यासंज्ञकाः शब्दाः षट्-संज्ञकाः भवन्ति ।
"डति" इति कश्चन तद्धितप्रत्ययः । किमः सङ्ख्यापरिमाणे डति च 5|2|41 इत्यनेन किम्-शब्दात् डति-प्रत्ययः विधीयते, तेन च "कति" शब्दः सिद्ध्यति । अस्य शब्दस्य अनेन सूत्रेण "षट्" संज्ञा भवति ।

षट्-संज्ञायाः प्रयोग षड्भ्यो लुक् 7|1|22, षट्चतुर्भ्यश्च 7|1|55 आदिषु सूत्रेषु क्रियते ।
One-line meaning in English
Word ending in the डति-प्रत्यय which are known as "संख्या" are also called "षट्".
काशिकावृत्तिः
डत्यन्ता या सङ्ख्या सा षट्संज्ञा भवति । कति तिष्ठन्ति, कति पश्य ॥
`डत्यन्ता या संख्या सा षट्संज्ञा भवति` इति। संख्याग्रहणेनेहापि संख्यानुवत्र्तत इति दर्शयति। किमर्थं पुनः सेहानुवत्र्तते? पातेर्डतिः पतय इत्यत्र मा भूत्। अथसंख्यानुवृत्तावपि कस्मादेवात्र न भवति, यावतायमपि संख्यासंज्ञ एव, सामान्येन हिपूर्वं डतेः संख्यासंज्ञा विहिता? नैतदस्ति; वतुना साहचर्यात् तद्धितस्यैव डतेस्तत्र ग्रहणम्, न कृतः; कृच्चायम्।
डत्यन्ता च या संख्येति । अनेन संख्याग्रहणानुवृत्तिं दर्शयति । असत्यां ह्यनुवृतौ पातेर्डतिः पतयः-अत्रापि स्यात् । अथेह संख्याग्रहणानुवृतावपि कस्मादेवात्र न भवति, सामान्येन हि डतेः संख्यासंज्ञा विहिता ? उच्यते; संख्यासंज्ञायां हि वतुना साहचर्यातद्धितस्य डतेर्ग्रहणम्, न त्वौणादिकस्य ॥
सिद्धान्तकौमुदी
डत्यन्ता सङ्ख्या षट्संज्ञा स्यात् ॥
डति च। `डती`त्यविभक्तिको निर्देशः। प्रत्ययत्वात्तदन्तग्रहणम्। पूर्वसूत्रा `त्संख्ये`त्यनुवर्तते। `ष्णान्ता षट्` इत्यतः `ष`डिति च। तदाह--डत्यन्तेति। संक्येति किम्। पतिः। अथ षट्संज्ञाकार्यं लुकं वक्ष्यन्नाह-प्रत्ययस्य लुक्। `अदर्शनं लोप` इत्यतोऽदर्शनमित्यनुवर्तते। प्रत्ययस्याऽदर्शनं लुक्श्लुलुप्संज्ञकं स्यादित्यर्थः प्रतीयते। एवं सति एकस्यैव प्रत्ययाऽदर्शनस्य तिरुआओऽपि संज्ञाः स्युः। ततश्च `हन्ती`त्यत्र शब्लुकि `श्लौ` इति द्वित्वं स्यात्। `जुहोती`त्यत्र श्लौ सति `उतो वृद्धिर्लुकि हली`ति वृद्धिः स्यात्।
डति च। `ष्णान्ता ष`डित्यतः `ष`डित्यनुवर्तते। `सङ्ख्ये`ति पर्कृतं, `डती`त्यनेन विशेष्यते तदाह--डत्यन्ता सङ्ख्येति। सङ्ख्येति किम्? पतयः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
डत्यन्ता संख्या षट्संज्ञा स्यात्॥
महाभाष्यम्
डति च इदं डतिग्रहणं द्विः क्रियते ‐ - सङ्ख्यासञ्ज्ञायां, षट्संज्ञायां च। एकं शक्यमकर्तुम्। कथम्? यदि तावत् सङ्ख्यासञ्ज्ञायां क्रियते, षट्संज्ञायां न करिष्यते। कथम्? ष्णान्ता षट् डति इतीत्यनुवर्तिष्यते। अथ षट्संज्ञायां क्रियते सङ्ख्यासञ्ज्ञायां न करिष्यते। इति चेत्यत्र सङ्ख्या सञ्ज्ञाप्यनुवर्तिष्यते।