॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|1|22
SK 2003
1|1|22
तरप्तमपौ घः   🔊
SK 2003
सूत्रच्छेद:
तरप्-तमपौ - प्रथमाद्विवचनम् , घः - प्रथमैकवचनम्
अनुवृत्ति:
-
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
तरप्-तमपौ घ:
सूत्रार्थ:
तरप्-तमप्-प्रत्ययौ च घसंज्ञकौ भवतः ।
तरप् तथा तमप् एतौ द्वौ कौचन तद्धितप्रत्ययौ । द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ 5|3|57 अनेन तरप्-प्रत्ययः, तथा अतिशायने तमबिष्ठनौ 5|3|55 इत्यनेन तमप्-प्रत्ययः विधीयते । एतयोः द्वयोः प्रत्यययोः "घ"संज्ञा भवति ।

तरप्-प्रत्ययान्तस्य उदाहरणानि - पटुतर, विशालतर, दूरतर ।
तमप्-प्रत्ययान्तस्य उदाहरणानि - पटुतम, विशालतम, दूरतम ।

घ-संज्ञायाः किम् प्रयोजनम्? घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः 6|3|43 इत्यतः उगितश्च 6|3|45 एतेषु सूत्रेषु घसंज्ञान्तानाम् शब्दानाम् विशिष्टानि कार्याणि उक्तानि सन्ति ।
One-line meaning in English
The तरप् प्रत्यय and the तमप् प्रत्यय get the संज्ञा घ.
काशिकावृत्तिः
तरप् तमप् - इत्येतौ प्रत्ययौ घसंज्ञौ भवतः । कुमारितरा, कुमारितमा ; ब्राह्मणितरा, ब्राह्मणितमा । घप्रदेशाः घरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ङ्योऽनेकाचो ह्रस्वः 6|3|43 इत्येवम् आदयः ॥
`कुमारितरा` इति। `द्विवचविभज्योपपदे` 5|3|57 इत्यादिना तरप्। `कुमारितमा` इति। `अतिशायने` इत्यादिना तमप्। तयोर्घसञ्ज्ञायां सत्यां `घरूपकल्प` 6|3|42 इत्यादिना ह्यस्वत्वं भवति।
तरतेः "ऋदोप्" इत्यपि गुणे भूतपूर्वेण पकारेण यद्यपि तरबिति रूपं भवति, तथापि तमपा साहचर्यात् प्रत्ययस्यैव ग्रहणमित्याह --तरपतपौ प्रत्ययाविति । तेन नद्यास्तरो नदीतर इति ह्रस्वो न भवति । अथ वा तरबिति रूपाश्रय संज्ञा, रूपनिर्ग्रहश्च प्रयोगे उपदेशे वा । तत्र न क्वचित्प्रयोगे तरबिति रूपमस्तीत्युपदेशगतं गृह्यते । न चात्रौपदेशिकं तरब्रूपमस्ति, सत्यामपि वा घसंज्ञायां न दोषः, ह्रस्वत्वं हि समानाधिकरणे स्त्रीलिङ्गे विधीयते । आतिशायनिकप्रकरण एव तादी घः, पितौ घ इति वा कर्तव्ये प्रकरणोत्कर्षेण संज्ञाकरणमन्योऽपि तरबस्तीति सूचनार्थम्, तेन "अल्पाच्तरम्" "लोपश्च बलवतरः" इत्यादौ स्वार्थे तरप् सिद्धो भवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
एतौ घसंज्ञौ स्तः ॥
तरप्तमपौ घः। प्रथमस्य प्रथमपादे सूत्रमिदम्। आतिशायनिकप्रत्ययप्रकरणान्ते, `पितौ घः` तादी घः इति वा वक्तव्ये प्रकरणान्तरे पृथग्गुरुसूत्रकरणमत्यन्तस्वार्थिकमपि तरपं ज्ञापयति। तस्य आतिशायनिकप्रकरणबहुर्भूतस्य सत्त्वे तत्संग्रहणार्थं प्रकरणान्तरे सूत्रकरणस्यावश्यकत्वादित्याहुः। तेन `अल्पाच्तरं` `लोपस्च बलवत्तरः` इत्यादि सिद्धम्।
तरप्तमपौ घः। अस्मिन्नेवाऽऽतिशायनिकप्रकरणे `तादौ घः` `पितौ घः`इति वा वक्तव्ये प्रकरणान्तरेण गुरुसूत्रकरणमत्यन्तस्वार्थिकमपि तरपं ज्ञायपति। तेन `अल्पाच्तरं`, लोपश्च बलवत्तरः` इत्यादि सिद्धम्। अल्पाजेव ह्यल्पाचतरम्। न त्वत्र द्वयोरेकस्यातिशयविवक्षायां तरप्। अन्यथा `शिवकेशवौ`इथ्यादिसिद्धावपि `शङ्खदुन्दुभिवीणाः`इत्यादि न सिध्येदित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
एतौ घसंज्ञौ स्तः॥
महाभाष्यम्
तरप् तमपौ घः घसञ्ज्ञायां नदीतरेऽप्रतिषेधः। घसञ्ज्ञायां नदीतरेऽप्रतिषेधो वक्तव्यः। नद्यास्तरो नदीतरः। घसञ्ज्ञायां नदीतरेऽप्रतिषेधः। अनर्थकः प्रतिषेधः अप्रतिषेधः। घसञ्ज्ञा कस्मान्न भवति। तरप्ग्रहणं ह्यौपदेशिकम्। औपदशिकस्य तरपो ग्रहणम्। न चैष उपदेश तरप् शब्दः। किं वक्तव्यमेतत् ? नहि। कथमनुच्यमानं गंस्यते? इह हि व्याकरणे सर्वेष्वेव सानुबन्धकग्रहणेषु रूपमाश्रीयते। यत्रास्यैतद् रूपमिति। रूपनिर्ग्रहश्च शब्दस्य नान्तरेण लौकिकं प्रयोगम्। तस्मिंश्च लौकिके प्रयोगे सानुबन्धकानां प्रयोगो नास्तीति कृत्वा द्वितीयः प्रयोग उपास्यते। कोऽसौ? उपदेशो नाम। न चैष उपदेशे तरप् शब्दः। अथवास्त्वस्य घसञ्ज्ञा। को दोषः ? घादिषु नद्या ह्रस्वो भवतीति ह्रस्वत्वं प्रसज्येत। समानाधिकरणेषु घादिषु इत्येवं तत्। यदा तर्हि सैव नदी स एव तरस्तदा प्राप्नोति। स्त्रीलिङ्गेषु घादिषु इत्येवं तत्। अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्। समानाधिकरणेषु घादिषु इत्युच्यमान इह प्रसज्येत- महिषीरूपमिव। ब्राह्मणीरूपमिवेति।