Page loading... Please wait.
1|1|2 - अदेङ् गुणः
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|1|2
SK 17
अदेङ् गुणः   🔊
सूत्रच्छेदः
अत्-एङ् (प्रथमैकवचनम्) , गुणः (प्रथमैकवचनम्)
अनुवृत्तिः
-
अधिकारः
सम्पूर्णसूत्रम्
अत्-एङ् गुणः
सूत्रार्थः
अ, ए, ओ - एतेषां गुणः इति संज्ञा भवति ।
"अ", "ए", "ओ" - एतेषाम् त्रयाणाम् वर्णानाम् "गुणः" इयम् संज्ञा भवति ।

यथा -
1. कर्तृ-शब्दस्य सम्बोधनैकवचनस्य सुँ-प्रत्यये परे ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः 7|3|110 इत्यनेन ऋकारस्य गुणः रपरः अकारः भवति - कर्तृ + सुँ → कर्तर् + स् → कर्ता ।
2. मति-शब्दस्य जस्-प्रत्यये परे जसि च 7|3|109 इत्यनेन गुणादेशः विधीयते । इकारस्य गुणः एकारः भवति - मति + जस् → मते + अस् → मतयः ।
3. भू-धातोः ऊकारस्य शप्-प्रत्यये परे सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7|3|84 इत्यनेन गुणादेशे ओकारः भवति । भू + शप् + तिप् → भो + अ + ति → भवति ।

अस्मिन् सूत्रे "अत्" इत्यत्र उपस्थितः तकारः तपरस्तत्कालस्य 1|1|70 इत्यनेन अकारस्य तथा "एङ् " प्रत्याहारस्य - उभयोः तपरकरणम् कारयति । अत्र तपरकरणेन सवर्णग्रहणं निषिध्यते । अतः केवलं ह्रस्व-अकारस्य, दीर्घ-एकारस्य, दीर्घ-ओकारस्य गुणसंज्ञा भवति, न हि तेषां सवर्णानाम् ।

"गुण" संज्ञायाः प्रयोगः गुणोऽपृक्ते 7|3|91, मिदेर्गुणः 7|3|82, आद्गुणः 6|1|87 आदिषु सूत्रेषु कृतः अस्ति ।
One-line meaning in English
The letters अ, ए and ओ are called गुण.
काशिकावृत्तिः
गुणशब्दः संज्ञात्वेन विधीयते, प्रत्येकमदेङां वर्णानां सामान्येन तद्भावितानामतद्भावितानां च । तपरकरणं त्विह सर्वार्थम् । तरिता, चेता, स्तोता ; पचन्ति, जयन्ति, अहं पचे । गुणप्रदेशा मिदेर्गुणः 7|3|82 इत्येवमादयः ॥
`तपरकरणं त्विह सर्वार्थम्िति। सर्वस्मिन्नर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथोक्तम्। तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषं दर्शयति। तत्र ह्रैजर्थमेव, इह तु सर्वार्थम्, अकारार्थमेङर्थमपि। असति हि तपरकरणं अदेङामणत्वात् सवर्णानां ग्रहणं सति भिन्नकालानामप्येषा सञ्ज्ञा स्यात्। ततश्च `तरिता` इत्यत्रान्तरत्मयाद्दीर्घस्य दीर्घ एव गुणस्यात्।ननु च वृद्धिसञ्ज्ञा गुणसञ्ज्ञाया बाधिका भविष्यति, तत् कुतोऽयं प्रसङ्गः? नैतदस्ति। एकसञ्ज्ञाधिकारे हि सञ्ज्ञया सञ्ज्ञान्तरं बाध्यते, न चात्रेकसञ्ज्ञाधि-कारः। स्यादेतत्, असत्यप्येकसञ्ज्ञाधिकारे यथा `जीवति तु वंश्ये युवा` 4|1|163 इति गोत्रसञ्ज्ञा युवसञ्ज्ञया बाध्यते, यथा च `लिट् च` 3|4|115 , `लिङाशिषि` 3|4|116 इति चार्धधातुकसञ्ज्ञया सार्वधातुकसंज्ञा बाध्यते, तथा गुणसंज्ञा वृद्धिसञ्ज्ञया बाधिष्यते इति? अयुक्तमेतत। युवसञ्ज्ञाविधौ तुग्रहणं नियमार्थं क्रियते। ततो युक्तं यद्युवसञ्ज्ञया गोत्रसञ्ज्ञा बाध्यत इति। आर्धधातुकसञ्ज्ञाऽपि यत् सार्वधातुकसञ्ज्ञा बाध्यते तदपि युक्तमेव, `छन्दस्युभयथा` 3|4|117 ति वचनात्। यदि सार्व-धातुकार्धधातुकसञ्ज्ञयोः समावेशः स्यात्, न बाध्यबाधकभावः, तदा `छन्दस्युभयथा` 3|4|117 इति वचनमपार्थकं स्यात्। इह तु न किञ्चित् तथाविधं निबन्धनमस्ति, यतो वृद्धिसञ्ज्ञया गुणसञ्ज्ञा बाध्यते। अथापि कथञ्चिद्बाध्येत, एवमपि त्रिमात्रिकस्यापि गुण-सञ्ज्ञा स्यादेव। न हि सा तया शक्या बाधितुम्, तस्य अतद्विषयत्वात्। त्रिमात्रस्यापि गुणसञ्ज्ञायां सत्यां त्रिमात्रोऽपि गुणः प्रसज्यते। ऋकारस्य हि कालतो यथैकमत्रिकोऽकारोऽन्तरतमो न सम्भवति, तथा त्रिमात्रोऽपि, तत् कुत एतल्लभ्यते? ह्यस्वेनैवास्य गुणेन भवितव्यम् न हि त्रिमात्रेणाकारेणेति। किञ्च, यदि भिन्न-कालानामपि गुणसञ्ज्ञा स्यात्, `खट्वा इन्द्रः= खट्वेन्द्रः खट्वा उर्वी खट्वोर्वी` इत्यत्र त्रिमात्रत्वात् पूर्वोत्तरसमुदायात्मनः स्थानिनः `आद्गुणः` 6|1|84 इति त्रिमात्रो गुणः स्यात्। खट्वा ईषा= खट्वेषा, खट्वा उढा=खट्वोढा` इत्यत्र चतुर्मा-मात्रित्वात् चतुर्मात्रः। तस्मात् सर्वार्थं तपरकरणं कर्तव्यम्। `तरिता` इत्यादि। `तृ? तप्लवनतरणयोः` (धातुपाठः-969), `चिञ् चयने` (धातुपाठः-1251), `ष्टुञ् स्तुतौ`(धातुपाठः-1043), एभ्यः `ण्लुल्तृचौ` 3|1|133 इति तृच्। `आर्धधातुकस्येड् वलादेः` 7|2|35 इतीट्, `सार्वधातुकार्धधातुकयोः` 7|3|84 इति गुणः, सु, `ऋदुशनस्` 7|1|94 इत्यादिना अनङ, `सर्वनामस्थाने च` 6|4|8 इति दीर्घः। एतानि त्रीणि यथाक्रमदेङां तद्भावितानामुदाहरणानि। `पठन्ति, पठन्` इत्यकारस्यात्द्भावितस्योदाहरणे। अत्रान्त्याकारस्य गुणसञ्ज्ञायां `अतो गुणे` 6|1|94 पररूपत्वं भवति। पठन्निति शत्रन्तमेतत्। एकास्यातद्भावितस्यकार्योदाहरणम्- `अहं पचे` इत्यादि। ओकारस्यातद्भावितस् तन्न सम्भवतीति न प्रदश्र्यते।
पूर्वेण तुल्यमेतत् । ऽतपरकरणं त्विह सर्वार्थमिऽति । न तु पूर्ववदन्यतरार्थमिति तु शब्दस्यार्थः । असति हि तस्मिन् दीर्घप्लुतयोरपि गुणसंज्ञा स्यात्; ततश्च तरतीति कदाचिदकारः स्यात्, कदाचिदाकारः, रपरत्वे कृत एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । न चाकारस्य वृद्धिसंज्ञा बाधिका; एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र संज्ञासमावेशात् । एङश्च त्रिमात्रचतुर्मात्रस्य गुणसंज्ञायाम्-रथेषा,खट्वेषा, अश्वोढः, वडवोढ इति त्रिमात्रतुर्मात्रौ स्याताम् । तरितेत्यादीनि तद्भावितानामदेङं क्रमेण रूपोदाहरणानि । पचन्ति जयन्तीत्यकारस्य कार्योदाहरणे । अत्रान्त्यकारे परतः शबकारस्य "अतो गुणे" इति पररूपं भवति । एकारस्यातद्भावितस्योदाहरणम्-ऽअहं पचे ऽइति । ओकारस्य तु न संभवति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अदेङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ॥
अदेङ् गुणः - अदेङ्गुणः । संज्ञाप्रस्तावात्संज्ञेति लभ्यते । अच्च एङ् चेति समाहारद्वन्द्वः । तदाह — अदेङ् चेत्यादिना ।
अदेङ् गुणः - अदेङ्गुणः । तपरकरणमिह सर्वार्थम् । तेनगङ्गोदक॑मित्यत्र त्रिमात्रो न ।तरती॑त्यत्र त्वकार एव, नतु कदाचिदाकारः । नच प्रमाणत आन्तर्येण नियमसिद्धिः, रपरत्वे कृते एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । गुणप्रदेशास्तु-॒आद्गुणः॑अतो गुणे॑ इत्यादयः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
अत् एङ् च गुणसंज्ञः स्यात्॥
महाभाष्यम्
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.