Page loading... Please wait.
1|1|19 - ईदूतौ च सप्तम्यर्थे
॥ तस्मै पाणिनये नमः ॥
1|1|19
SK 109
ईदूतौ च सप्तम्यर्थे   🔊
सूत्रच्छेदः
ईदूतौ (प्रथमाद्विवचनम्) , च (अव्ययम्) , सप्तम्यर्थे (सप्तम्येकवचनम्)
अनुवृत्तिः
प्रगृह्यम्  1|1|11 (प्रथमैकवचनम्)
अधिकारः
-
सम्पूर्णसूत्रम्
ईदूतौ सप्तम्यर्थे प्रगृह्यम्
सूत्रार्थः
सप्तम्यर्थे प्रयुक्तः दीर्घः ईकारान्तः / दीर्घः ऊकारान्तः शब्दः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।
यः दीर्घ-ईकारान्तशब्दः / दीर्घ-ऊकारान्तशब्दः सप्तमीविभक्तेः अर्थं दर्शयति, सः प्रगृह्यसंज्ञकः अस्ति ।

वस्तुतः लोके तु सप्तमीविभक्तेः किमपि रूपम् दीर्घ-ईकारान्तम् दीर्घ-ऊकारान्तं वा न दृश्यते । परन्तु वेदेषु दीर्घ-ईकारान्तशब्दात् परस्य / दीर्घ-ऊकारान्तशब्दात् परस्य सप्तमी-विभक्तेः प्रत्ययस्य सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णा... 7|1|39 इत्यनेन लोपः क्रियते चेत् दीर्घ-ईकारान्तम् / दीर्घ-ऊकारान्तं प्रातिपदिकम् अवशिष्यते । तस्य अनेन सूत्रेण प्रगृह्यसंज्ञा भवति ।

यथा - "सोमो गौरी अधिश्रितः" (ऋग्वेदः 9.12.3) - अत्र "गौरी + ङि" इति स्थिते सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णा... 7|1|39 इत्यनेन ङि-प्रत्ययस्य लोपं कृत्वा "गौरी" इति यः ईकारान्तशब्दः अवशिष्यते, सः अनेन सूत्रेण प्रगृह्यसंज्ञां प्राप्नोति ।

अस्मिन् सूत्रे आचार्येण "सप्तम्यर्थे" इति उक्तम् अस्ति । अनेन आचार्यः एतत् अभिप्रैति यत् यत्र अयं सप्तमी-निर्देशकः शब्दः स्वतन्त्ररूपेण सप्तमीविभक्तेः अर्थम् प्रतिपादयति, तर्हि एव तस्य प्रगृह्यसंज्ञा भवेत् । परन्तु यदि अयं शब्दः समस्तपदे केनचित् अन्येन शब्देन अह अर्थज्ञानम् कारयति, तर्हि तस्य प्रगह्यसंज्ञा न भवेत्, इति । यथा, "वाप्याम् अश्वः" इत्यत्र समस्तपदनिर्माणप्रक्रियायाम् "वापी + ङि + अश्व + सुँ" इति स्थिते सुपो धातुप्रातिपदिकयोः 2|4|71 इत्यनेन सुप्-प्रत्यययोः लोपे कृते "वापी + अश्व" इत्यवशिष्यते । अत्र वापी-शब्देन निर्दिष्टः सप्तम्यर्थः "स्वतन्त्ररूपेण" न विद्यते, समस्तपदे "अश्व" शब्देन सह एव तस्य अन्वयः भवति, अतः अत्र वापी-शब्दस्य प्रगृह्यसंज्ञा न भवति, अतः सन्धिं कृत्वा "वाप्यश्व" इति जायते ।

विशेषः - यस्याम् प्रक्रियायाम् शब्दस्य "स्वतन्त्रः" अर्थः विनश्यति, केवलं अन्येन शब्देन अन्वये कृते एव तस्य अर्थः जायते, तस्याः प्रक्रियायाः अभिधानम् "वृत्तिः" इति क्रियते । संस्कृते आहत्य पञ्च वृत्तयः सन्ति - कृत्-वृत्तिः, तद्धितवृत्तिः, समासवृत्तिः , सनाद्यन्तवृत्तिः तथा एकशेषवृत्तिः । एताभ्यः काऽपि वृत्तिः अस्ति चेत् अस्य सूत्रस्य प्रयोगः न करणीयः ।

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे "ईत्"/"ऊत्" इत्यत्र निर्दिष्टः तकारः केवलम् उच्चारणार्थः अस्ति । दीर्घ-वर्णेन सवर्णग्रहणंं न भवति, अतः अत्र तपरकरणम् न आवश्यकम् ।
One-line meaning in English
A दीर्घ ईकारान्त and a दीर्घ ऊकारान्त word that represents the meaning of सप्तमी gets the term "प्रगृह्य".
काशिकावृत्तिः
शाकल्यस्यैतावनार्षे इति निवृत्तम् । ईदन्तम् ऊदन्तं च शब्दरूपं सप्तम्यर्थे वर्तमानं प्रगृह्यसंज्ञं भवति । अध्यस्यां मामकी तनू (पैप्पलादसंहिता 6.6.8) - मामक्यां तन्वाम् इति प्राप्ते, मामक्याम् मामकी इति, तन्वाम् तनू इति । सोमो गौरी अधि श्रितः (ऋग्वेदः 9.12.3) । ईदूतौ इति किम् ? प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवाति (ऋग्वेदः 5.37.5) । अग्निशब्दात् परस्याः सप्तम्याः डादेशः । सप्तमीग्रहणं किम् ? धीती, मती, सुष्टुती - धीत्या, मत्या, सुष्टुत्या इति प्राप्ते । अर्थग्रहणं किम् ? वाप्यश्वः । नद्यातिः । तपरकरणम् असन्देहार्थम् ।

ईदूतौ सप्तमीत्येव लुप्तेऽर्थग्रहणाद् भवेत् । पूर्वस्य चेत् सवर्णोऽसावाडाम्भावः प्रसज्यते ॥ 1 ॥
वचनाद्यत्र दीर्घत्वं तत्र अपि सरसी यदि । ज्ञापकं स्यात् तदन्त्तत्वे मा वा पूर्वपदस्य भूत् ॥ 2 ॥
Text Unavailable. Please use feedback link below to provide the text if you have.
शाकल्यस्येताविति निवृतमिति । अस्वरितत्वात् । इह चश्ब्देन प्रत्नेन प्रकृतमनुकृष्यते, तत्र संज्ञाया अननुवृतौ विधेयं नास्तीति सैवानुकृष्यते । मामक्यां तन्वामिति प्राप्त इति । सप्तम्यर्थं दर्शयति । मामकीतनूशब्दौ शुपां सुलुक्" इति लुप्तसप्तमीकौ । मामकी इति, तनू इतीति । कार्योदाहरणे । गौरी अधिश्रित इति तु संहितापाठेऽपि कार्योदाहरणमिति । स एव तत्र दर्शतः । अग्ना भवातीति । रूपप्रत्युदाहरणम्, कार्यं तु पदकाले । धीतीत्यादि । धीति-मति-सुष्टुअतिशब्देभ्यः परस्य तृतीयेकवचनस्य पूर्वसवर्ण ईकारः, तद्दर्शयतिधीत्या, मत्येत्यादिना । वाप्यश्वः, नद्यातिरिति । शंज्ञायाम्" इति सप्तमीसमासः । अथ क्रियमाणेऽप्यर्थग्रहणे कस्मादेवात्र न भवति, अस्ति ह्यत्रापि सप्तम्यर्थः ? उच्यते; जहत्स्वार्था वृत्तिरिति पक्षे समासस्यैवार्थवत्वात्पूर्वोतरपदयोर्वर्णवदानर्थक्यमिति सप्तम्यर्थो नास्ति । अजहत्स्वार्थायामपि वृतावुपसर्जनपदं न स्वार्थमात्रे पर्यवस्याति; किन्तु तत्संसृष्टे प्रधानार्थे । तत्रार्थग्रहणसामर्थ्याद्यावानर्थो वाक्ये सप्तम्यन्तेनाभिधीयते केवलोऽसंसृष्टरूपस्तसयैव ग्रहणमिति संसृष्टे न भविष्यति । तपरकरणं गुणान्तरभिन्नानां तुल्यकालानां ग्रहणार्थमिति चेत्, न; अभेदकत्वाद् गुणानाम् । भिन्नकालानां प्लुतानां निवृत्यर्थमिति चेत्, न; अनण्त्वादसंभावाच्च । न हि सप्तम्यर्थवृत्ति प्लुतान्तं सम्भवतीत्यत आह-तपरकरणमित्यादि । ईदूतावित्यादि । "ईदूतौ सप्तमी" इत्येवास्तु, ङार्थोऽर्थग्रहणेन । लुप्तेऽर्थग्रहणाद्भवेदिति । असत्यर्थग्रहणे संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिप्रतिषेधात् सप्तम्या एव संज्ञा स्यात्, ततश्च शोमो गौरी अधिश्रितः" इत्यत्र न स्याल्लुप्तत्वात् । अर्थग्रहणे त्वर्थनिमितेयं संज्ञा, न तु प्रत्ययश्रवणनिमिता । अतः "लुप्तेऽर्थग्रहणाद्भवेत्"। नात्र सप्तमी लुप्यते, पूर्वसवर्णोऽत्र भवति-सुपां सुलुगिति । ततोऽकः सवर्णे दीर्घत्वेन तस्यादिवत्वात् सप्तमीग्रहणेन ग्रहणाद् अस्त्येव सप्तमीति शङ्कतेपूर्वस्य चेदिति । दूषयति-आडाम्भाव इति । यदि ह्यत्र पूर्वसवर्णः स्यात्, दीर्घा देशं बाधित्वाऽऽडामौ स्याताम्, अतो लुगेव युक्तः । तस्मादर्थग्रहणं कर्तव्यम् ? न कर्तव्यम्, यस्मात्सर्वत्रैव लुका भाव्यमिति न क्वचित्सप्तम्यस्ति । उच्यते चेदम्-"तत्र वचनसामर्थ्यात्संज्ञाविधावपि तदन्तविधिर्भविष्यति । नेदं वचनाल्लभ्यम्,यतो वचनाद्यत्र दीर्घत्वं तत्रैव स्याद्-दृतिं न शुष्कं सरसीशयानम् " इति । अत्र हि सरः शब्दात्परस्य ङिशब्दस्य "इयाडियाजीकाराणामुपसङ्ख्यानम्" इतीकारे कृते सप्तम्येव श्रूयते इति तत्रैव स्याद्, न गौरी इत्यादौ । तत्रापि सरसी यदि । तत्रापि सिद्धम्, कथम् ? यदि सरसीशब्दो विद्यते । असंदिग्धे संदिग्धाभधानमेतद्, शास्त्राणि चेत्प्रमाणं स्युरिति यथा । अस्ति च सरसीशब्दः, दक्षिणापथे महान्ति सरांसि शरस्यः" उच्यन्ते । ततश्च सरसीशब्दोऽपि लुप्तसप्तमीक एवेति वचनातदन्तविधिरित्येतदेव स्थितम् । एवं तर्हि-ज्ञापकं स्यातदन्तत्वे । "ईदूदेद्" इत्यत्र चत्वारः पक्षा उपन्यस्ताः, तत्र तदन्तत्वे इत्यनेन तृतीयचतुर्थपक्षावुपलक्षयति । तत्र ज्ञापकं स्याद्-इह प्रगृह्यप्रकरणे प्रत्यलक्षणं न भवतीति; यदि स्यात्, पूर्वोक्तन्यायेन संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधेराश्रयणात् लुप्तायामपि सप्तम्यां प्रत्ययलक्षणेन सप्तम्यन्तमिति संज्ञा भविष्यति, किमर्थग्रणेन ? तेन तदन्तत्वे यो दोष उक्तः-प्रत्ययलक्षणेन संज्ञा प्राप्नोति, स न भवतीति संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधेरभावादेव तदन्तपक्षस्तत्र नैव स्थित इत्याह--मा वेति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
सप्तम्यर्थे पर्यवसन्नमीदूदन्तं प्रगृह्यं स्यात् । सोमो गौरी अधिश्रितः । मामकी तनू इति । सुपां सुलुक् (कौमुदी-3561) इति सप्तम्या लुक् । अर्थग्रहणं किम् । वृत्तावर्थान्तरोपसङ्क्रान्ते माभूत् । वाप्यामश्वो वाप्यश्वः ॥
ईदूतौ च सप्तम्यर्थे - ईदूतौ च ।प्रगृह्र॑मित्यनुवर्तते । तच्च द्विवचनान्ततया विपरिणम्यते । शब्दस्वरूपस्य विशेष्यत्वात्तदन्तविधिः ।ईदूतौ च सप्तम्या॑वित्येव सिद्धेऽर्थग्रहणाद्यत्र सप्तम्या लुकियः शिष्यते स लुप्यमानार्थाभिधायी॑ इति न्यायेन प्रकृतेरेव सप्तम्यर्थे पर्यवसानं तथाविधत्वमीदूदन्तयोर्गम्यते । तथाच सप्तम्यर्थे पर्यवसन्नावीदूदन्तौ शब्दौ प्रगृह्रौ स्त इत्यक्षरार्थः । फलितमाह — सप्तम्यर्थ इत्यादिना । सोमो गौरी इति । गौर्यामित्यर्थः ।सुपां सुलु॑गिति सप्तम्या लुक् । प्रगृह्रत्वे प्रकृतिभावान्न यण् । वातप्रमीत्यादिसप्तम्यन्तं तु नात्रोदाहरणम्, तत्र सप्तम्या लुप्तत्वाऽभावेन प्रकृतेः सप्तम्यर्थेऽप्रवृत्तेः । मामकी तनू इति । मामक्यां तन्वामित्यर्थः ।सुपां सुलु॑गिति सप्तम्यालुक् । प्रगृह्रेभ्यः परत इतिशब्दप्रयोगस्य पदकारैर्नियमितत्वात् पदपाठे "मामकी इति"तनू इती॑त्यत्र प्रगृह्रत्वफलं बोध्यम् । ननु "ईदूतौ च सप्तम्याः" इत्येव सूत्र्यताम् । षटआ चाऽर्थद्वारा संबन्धो विवक्ष्यतां, ततश्च सप्तम्यर्थे विद्यमानमीदूदन्तमित्यर्थस्यार्थग्रहणं विनैव लाभादर्थग्रहणं किमर्थमिति पृच्छति — अर्थग्रहणं किमिति । कस्म#ऐ प्रयोजनायेत्यर्थः ।कि॑मित्यव्ययम् । वृत्ताविति । अर्थग्रहणसामथ्र्याल्लुप्तसप्तम्यर्थमात्रे पर्यवसन्नमित्यर्थो विवक्षितः । ततश्च समासवृत्तौ लुप्तसप्तमीके ईदूदन्तपूर्वपदे सप्तम्यर्थमतिलङ्घ्य उत्तरपदार्थे प्रवृत्ते सति प्रगृह्रसंज्ञा न भवति । मा भूदिति । "माङि लुङ्" सर्वलकारापवादः । वाप्यआ इति । "वाप्याम् — अआ" इति विग्रहे सुप्सुपेति समासे "वाप्यआ" इति रूपमित्यर्थः । अत्र वाप्यामिति सप्तम्या अधिकरणत्वमवगतं, तच्चाधिकरणकारकं क्रियापेक्षं । तत्र वाप्यामआओ वर्तत इति क्रियाध्याहारे वर्तमानक्रियायां वाप्या विद्यमानेऽओ लक्षमया प्रवृतिंत पुरस्कृत्य समासो वक्तव्यः । एवं च समासे लुप्तसप्तमीकस्य वापीशब्दस्य सप्तम्यर्थमतिलङ्घ्य तत्संसृष्टे आधेयभूतेऽओऽपि प्रवृत्तेः सप्तम्यर्थमात्राविश्रान्त्यभावान्न प्रगृह्रत्वमिति भावः ।
ईदूतौ च सप्तम्यर्थे - ईदूतौ च । ईदूताविति किम् ।प्रियः सूर्ये प्रियो अग्ना भवाति॑ । ग्निशब्दात्परस्याः सप्तम्याःसुपां सुलु॑गित्यादिनाडा॑देशः । पदकारैः प्रगृह्रेषु इतिशब्दुप्रयोगस्य नियमितत्वेन इहापि पदकाले इतिशब्दप्रयोगप्रसङ्गः, स चाऽनिष्ट इति बोध्यम् । सप्तमीग्रहणं किम् , धीती, मती, सुष्टुती । धीत्या, मत्या, सुष्टुत्या इति प्राप्ते तृतीयैकवचनस्य पूर्वसवर्ण ईकारः । ततःअकः सवर्णे दीर्घः॑ इत्येकादेशः । न त्विहसुपां सुलु॑गिति लुक्, ह्यस्वश्रवणापत्तेः । सोमो गौरी इति ।वातप्रमी अत्र॑ययी आसक्त॑ इत्याद्युदाहरणे सत्यप्यूकारान्तस्य लौकिकोदाहरणाभावादुभयोरपि वेद एवोदाहरणमुक्तम् । मामकी तनू इति । यद्यप्यत्र संहितायां प्रगृह्रप्रयोजनं नास्ति, तथापिमामकी इति॑तनू इति॑ पदकाले तदस्त्येव,स्वायां तनू ॠत्व्येनाधमाना॑-मित्यत्र तु संहिताकालेऽप्यस्ति, तथापिऋत्यकः॑ इति पाक्षिकप्रकृतिभावेनाप्येतत्सिद्धं, छन्दसि रूपान्तरस्यापादयितुमशक्यत्वादिति बोध्यम् । सप्तम्या लुगिति । यदि धीत्यादाविव विभक्तेः पूर्वसवर्णे कृते सवर्णदीर्घ एकादेश इति व्याख्यायेत तदा एकादेशं बाधित्वा परत्वादाङ्गत्वात्वाच्चआण्नद्याः॑इत्याट् ङेराम् च स्यादिति भावः । अर्थग्रहणं किमिति ।वाप्यआ॑ इत्यत्र यो वापीशब्दः सतु वाप्यधिकरणकद्रव्ये उपसङ्कान्तः ।सोमो गौरी॑ इत्यत्र गौरीशब्दस्तु सप्तम्यर्थमात्रे पर्यवसन्नः, न तु तदधिकरणकद्रव्ये उपसङ्कान्तः, वृत्त्याभावादिति भेदः ।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
इर्दूतौ च सप्तम्यर्थे ।। इर्दूतौ सप्तमीत्येव।।। इर्दूतौ सप्तमीत्येव सिद्धं नार्थोऽर्थग्रहणेन। ।। लुप्तेऽर्थग्रहणाद् भवेत्।। लुप्तायां सप्तम्यां प्रगृह्यसञ्ज्ञा न प्राप्नोति। क्व। सोमो गौरी अधिश्रितः। इष्यते चात्रापि स्यादिति। तच्चान्तरेण यत्नं न सिध्यतीत्येवमर्थमर्थग्रहणम्। नात्र सप्तमी लुप्यते। किं तर्हि। पूर्वसवर्णोऽत्र भवति। ।। पूर्वस्य चेत् सवर्णोऽसावाडाम् भावः प्रसज्यते।। यदि पूर्वसवर्ण आट् आम् भावश्च प्राप्नोति। एवं तर्हि आहायमीदूतौ सप्तमीति। न चास्ति सप्तमी इर्दूतौ। तत्र वचनाद् भविष्यति। ।। वचनाद् यत्र दीर्घत्वम्।। नेदं वचनाल्लभ्यम्। अस्ति ह्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम्। किम्। यत्र सप्तम्या दीर्घत्वमुच्यते। दृतिं न शुष्कं सरसी शयानम् इति। सति प्रयोजने इह न प्राप्नोति। सोमो गौरी अधिश्रित इति । ।। तत्रापि सरसी यदि।। तत्रापि सिद्धम्। कथम्। यदि सरसी शब्दस्य प्रवृत्तिरस्ति। अस्ति च लोके सरसीशब्दस्य प्रवृत्तिः। कथम्। दक्षिणापथे हि महान्ति सरांसि सरस्य इत्युच्यन्ते । ।। ज्ञापकं स्यात् तदन्तत्वे।। एवं तर्हि ज्ञापयत्याचार्यो ‐ ‐ न प्रगृह्यसञ्ज्ञायां प्रत्ययलक्षणं भवतीति। किमेतस्य ज्ञापने प्रयोजनम्। कुमार्योरगारं कुमार्यगारम्। वध्वोरगारं वध्वगारम्। प्रत्ययलक्षणेन प्रगृह्यसञ्ज्ञा न भवति। ।। मा वा पूर्वपदस्य भूत्।। अथवा पूर्वपदस्य मा भूदित्येवमर्थमर्थग्रहणम्। वाप्यमश्वो वाप्यश्वः। नद्यमातिर्नद्यातिः । अथ क्रियमाणेऽप्यर्थग्रहणे कस्मादेवात्र न भवति। जहत्स्वार्था वृत्तिरिति। अथाजहत्स्वार्थायां वृत्तौ दोष एव। अजहत्स्वार्थायां च न दोषः। समुदायार्थोऽभिधीयते। इर्दूतौ सप्तमीत्येव लुप्तेऽर्थग्रहणाद् भवेत्। पूर्वस्य चेत् सवर्णोऽसावाडाम्भावः प्रसज्यते ।। 1 ।। वचनाद् यत्र दीर्घत्वं तत्रापि सरसी यदि। ज्ञापकं स्यात् तदन्तत्वे मा वा पूर्वपदस्य भूत् ।। 2 ।।