॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
Page loading... Please wait.
1|1|18
SK 107
1|1|18
ऊँ
SK 107
सूत्रच्छेद:
ऊँ (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:)
अनुवृत्ति:
शाकल्यस्य  [1|1|16] - षष्ठ्येकवचनम् , इतौ  [1|1|16] - सप्तम्येकवचनम् , उञ:  [1|1|7] - षष्ठ्येकवचनम् , अनार्षे  [1|1|16] - सप्तम्येकवचनम् , प्रगृह्यम्  [1|1|11] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
उञ: अनार्षे इतौ प्रगृह्यम् ऊँ शाकल्यस्य
सूत्रार्थ:
शाकल्यमुनेः मतेन (इत्युक्ते विकल्पेन) "उञ्" इति निपातस्य अनार्षे "इति" शब्दे परे प्रगृह्यः "ऊँ" आदेशः भवति ।
"उञ्" इति कश्चन निपातः । चादयोऽसत्वे 1|4|57 अनेन सूत्रेण निर्दिष्टे "चादिगणे" अयं शब्दः वर्तते । अस्य शब्दस्य अवैदिके "इति" शब्दे परे विकल्पेन "ऊँ" आदेशः भवति । विकल्पाभावे उञः 1|1|17 इत्यनेन वैकल्पिक-प्रगृह्यसंज्ञां कृत्वा अन्येऽपि द्वे रूपे सिद्ध्यतः । यथा -

उ + इति
→ [ऊँ 1|1|8 इत्यनेन वैकल्पिकः प्रगृह्यः ऊँ-आदेशः ] ऊँ इति ।
[अथवा]
→ [उञः 1|1|17 इत्यनेन वैकल्पिकम् प्रगृह्यत्वम्] उ इति ।
[अथवा]
→ [इको यणचि 6|1|77 इति यणादेशं कृत्वा] विति ।

ज्ञातव्यम् - वस्तुतः पाणिनिना "उञः ऊँ" इति एकत्ररूपेण एकमेव सूत्रम् निर्मितम् आसीत् । परन्तु महाभाष्ये पतञ्जलिमुनिः तस्य स्थाने उञः 1|1|17 तथा ऊँ 1|1|18 एतौ द्वौ सूत्रौ कृतवान् । अस्य मुख्यम् कारणम् एतत् - शाकल्यमुनेः मतेन उञ्-इत्यस्य ऊँ-आदेशः विकल्पेन भवति, परन्तु प्रगृह्यसंज्ञा तु नित्या भवति । अन्येषाम् आचार्याणाम् मतेन ऊँ-आदेशः एव न भवति, प्रगृह्यसंज्ञा अपि न भवति । केवलं "उञः ऊँ" इति एकम् सूत्रम् ब्रूयात् तर्हि अयं भेदः स्पष्टः न स्यात् । अतः पतञ्जलिमुनिः अस्मात् सूत्रात् द्वे सूत्रे अकरोत् । अनेन प्रकारेण द्वे सूत्रे कृत्वा प्रत्येकस्मिन् सूत्रे "शाकल्यस्य" इति अनुवृत्तिं कृत्वा आवश्यकः अर्थः स्पष्टीभवति ।

ज्ञातव्यम् - अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टः "ऊँ" अयम् दीर्घः अनुनासिकः उकारः अस्ति ।
One-line meaning in English
According to शाकल्यमुनि, the निपात "उञ्" when followed by अवैदिक "इति" word gets optionally converted to ऊँ.
काशिकावृत्तिः
उञः इति वर्तते । उञः इतावनार्षे ऊँ इत्ययमादेशो भवति दीर्घोऽनुनासिकश्च, शाकल्यस्य मतेन प्रगृह्यसंज्ञकश्च । शाकल्यस्य ग्रहणं विभाषार्थम् इहाप्यनुवर्तते । तेन त्रीणि रूपाणि भवन्ति उ इति, विति, ऊँ इति ॥
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
सिद्धान्तकौमुदी
उञ इतौ दीर्घोऽनुनासिकः प्रगृह्यश्च ऊँ इत्ययमादेशो वा स्यात् । ऊँ इति ॥
ऊँ। इदमप्येकपदं सूत्रम्। ऊँ इति दीर्घस्याऽनुनासिकस्य ऊकारस्य लुप्तप्रथमाविभक्तिकस्य निर्देशः। उञ इत्यनुवर्तते, इतौ शाकल्यस्य प्रगृह्यमिति च। तदाह--उञ इताविति। ऊँ ईतीति। उक्तविधे ऊँकारादेशे रूपम्। प्रगृह्यत्वात्प्रकृतिभावः। एतदादेशाऽबावपक्षे पूर्वसूत्रेण प्रगृह्यत्वे सति `उ इती`ति रूपम्। प्रगृह्यत्वस्याप्यभावे सति यणादेशे `विती`ति रूपमिति त्रीणि रूपाणि फलितानि। तदेवमुञ ऊँ इत्येकमेव सूत्रं विभज्य व्याख्यातम्। एकसूत्रत्वे तु उञ इतौ परे `ऊँ` इत्ययं दीर्घोऽनुनासिकः प्रगृह्यश्चादेशः शाकल्यामते स्यात्। तदभावपक्षे तु `निपात एका`जिति नित्यं प्रगृह्यत्वमित्येतावल्लभ्येत। ततश्च `ऊँ इति ` `उ इती`ति रूपद्वयमेव स्यात्, `विती`ति रूपं न लभ्येत। अतो विभज्य व्याख्यातम्।
ऊँ। अनुनासिक इति। तेनास्मिन् परे `यरोऽनुनासिके-` इति विकल्पः `यदेतनूँ इति पठसि` `यदेतदूँ` इति वा। एतदर्थमेवात्रानुनासिकग्रहणम्। अन्यथा `यरोञम्यनुनासिको वे`त्येवावक्ष्यत्। `यरो ञमि ञम्वे`त्येवावक्ष्यदित्युक्तौ तु यथासङ्क्यप्रवृत्त्या `अम्मयं` `तन्ने`त्यादिसिद्धावपि `चिन्मयं` `एतन्मुरारि`रिति न सिध्येत्। `कृन्मेजन्तः` `ङमुण्नित्य`मित्यादिनिर्देशाश्रयणे तु प्रतिपत्तिगौरवम्। वस्तुस्तु `यरोऽनुनासिके ञम्वे`त्येव सूत्रयितुं युक्तमित्याहुः।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
Text Unavailable. If you can help in fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!