Page loading... Please wait.
1|1|13 - शे
॥ तस्मै पाणिनये नम: ॥
1|1|13
SK 102
शे   🔊
सूत्रच्छेद:
शे (लुप्तप्रथमान्तनिर्देश:)
अनुवृत्ति:
प्रगृह्यम्  [1|1|11] - प्रथमैकवचनम्
अधिकार:
-
सम्पूर्णसूत्रम्
शे प्रगृह्यम्
सूत्रार्थ:
शे-इत्यस्य एकारः प्रगृह्यसंज्ञकः भवति ।
"शे" नाम किम्? सुप्-प्रत्ययानाम् केवलं वेदेषु "शे" इति आदेशः कुत्रचित् दृश्यते । सुपां सुलुक्पूर्वसवर्णाऽऽच्छेयाडाड्यायाजालः 7|1|39 अनेन सूत्रेण अयं आदेशः दीयते । अस्मिन् आदेशे शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा भवति, ततः तस्य लोपः 1|3|9 इत्यनेन तस्य लोपः अपि भवति । अतः केवलं "ए" इत्यवशिष्यते । तस्य प्रगृह्यसंज्ञा भवति ।

यथा - अस्मद् + भ्यस् (चतुर्थीबहुवचनस्य प्रत्ययः)
→ अस्मद् + शे [सुपां सुलुक्... 7|1|39 इति भ्यस्-इत्यस्य शे-आदेशः]
→ अस्मद् + ए [ शकारस्य लशक्वतद्धिते 1|3|8 इत्यनेन इत्संज्ञा, तस्य लोपः 1|3|9 इत्यनेन तस्य लोपः ।]
→ अस्म + ए [शेषे लोपः 7|2|90 इति अस्मद्-शब्दस्य "द्" इत्यस्य लोपः]
→ अस्मे [अतो गुणे 6|1|97 ] इति पररूप-एकादेशः एकारः]

अयं अस्मे-शब्दः प्रगृह्यः अस्ति । यथा - "अस्मे इन्द्राबृहस्पती" - इत्यत्र सन्धिः न भवति ।
One-line meaning in English
The एकार of शे gets the term प्रगृह्य.
काशिकावृत्तिः
शे इत्येतत् प्रगृह्यसंज्ञं भवति । किमिदं शे इति ? सुपाम् आदेशश् छन्दसि । न युष्मे वाजबन्धवः (ऋग्वेदः 8.68.19), अस्मे इन्द्राबृहस्पती (ऋग्वेदः 4.49.4), युष्मे इति, अस्मे इति, त्वे रायः, मे रायः, त्वे इति, मे इति । छान्दसम् एतदेवैकम् उदाहरणम् - अस्मे इन्द्राबृहस्पती इति । तत्र तथा पाठात् । इतरत् तु लौकिकम् अनुकरणम् - युष्मे इति, अस्मे इति, त्वे इति, मे इति ॥
`शे` इति। शेश्रुतेरविशिष्टत्वात् काशे कुशे इत्यत्र यः शेशब्दस्तस्यापि ग्रहणं प्राप्नोति, अतो विशेषो वक्तव्य इत्यभिप्रायेणाह- `किमिदं शे` इति। `सुपाम्ित्यादि। यस्तु काशकुशशब्दाभ्यां सप्तम्येकवचने च कृते आद्गुणे 6|1|84 च शेशब्दः सम्पद्यते, तस्येह ग्रहणं न भवति; लाक्षमिकत्वादिति भावः। `युष्मे, अस्मे` इति।षष्ठीबहुवचनस्य `सुपां सुलुक्` 7|1|39 इत्यादिना शेशब्दादेशः, `शेषे लोपः` 7|2|90 अथ वा- प्रथमाबहुवचनस्यैव शेभावः, छान्दसत्वात् `यूयवयौ जसि` 7|2|93 इत्येतन्न प्रवर्तते। `त्वे इति, मे इति`। सप्तम्येकवचनस्य पञ्चम्येकवचनस्य च शेभावः। `त्वमा-वेकवचने` 7|2|97 इति युष्मदस्मदोस्त्वमावादेशौ। `इतरत् तु लौकिकमनुकरणम्` इति।यदा `युष्मे इति` एवमादिकं तदा लौकिकमनुकरणमिति भावः। यदा `युष्मे`, `अस्मे` इत्याददीनां वेदवाक्यस्थानामर्थाद्वयवच्छिद्य स्वरूपेऽवस्थानार्थं पदकारैरितिकरणोऽध्या-ह्यियते, तदा `युष्मे इति`, `अस्मे इति` एवमादिकमुदाहरणमिति भवति। इतरत् तु लौकिकमनुकरणमित्युक्ते `न युष्मे वाजबन्धवः` (ऋ।8।69।19), `त्वे रायः` (तै।सं।1.2.5।2), `मे रायः` (वा।सं।4।22) इत्येतेष्वपि वेदवाक्येषु यत् `युष्मे` इत्यादिशेशब्दान्तं शब्दरूपम्, तत् स्वरूपेण दर्शयितुमाह- `युष्मे इति, अस्मे इति, त्वे इति, मे इति`।यद्येववं किमर्थं `न युष्मे वाजबन्धवः` )ऋ 8।69।19) इत्यादीनामुपन्यासः? एषु वेदवाक्येषु ये `युष्मे` इत्यादयः शब्दाः, तेषामेतान्यनुकरणनीति प्रदर्शनार्थः; अन्यथाहि ज्ञायते कस्यैतान्यतनुकरणनीति॥
"शे" इति श्रुतेरविशेषात् "काशे","कुशे" इत्यत्रापि प्रसङ्ग इति मत्वा पृच्छति--किमिदमिति । सुपामादेश इति । काशे तैत्यत्र तु लाक्षणिकत्वादग्रहणमिति भावः । युष्म इति । षष्ठीबहुवचनस्य "सुपां सुलुक्" इत्यादिना शे आदेशः,"शेषे लोपः" । अस्मे इति । चतुर्थीबहुवचनस्य शे । त्वे मे इति । सप्तम्येकवचनस्य त्वमावेकवचने । असमे इन्द्राबृहस्पती इति । छान्दसमुदाहरणमित्युक्त्वा, इतरतु लोकिकमनुकरणमित्युक्तेन युष्मे वाजबन्धवः, त्वे रायः, मे राय इत्येषामप्यनुकरणत्वमुक्तं स्याद् । अतो यदत्रेतरदिति विवक्षितं तत्स्वरूपेण पठति । युष्मे इतीत्यादि । लौकिकमनुकरणमित्यनेन च सूत्रस्यावश्यारभ्यात्वं दर्शंयति । "अस्मे इन्द्राबृहस्पती" इत्यादि छान्दसत्वादपि सिद्ध्येत् । इदं तु पदकारैरिति परं प्रयुज्यमानं लौकिकम्, अतो न छान्दसत्वात्सिद्धिरिति ॥
सिद्धान्तकौमुदी
अयं प्रगृह्यः स्यात् । अस्मे इन्द्राबृहस्पती ॥
Text Unavailable. If you can help fixing this issue by providing this text, please let us know using the feedback link at the bottom of this page. Thank you!
शे इति। छान्दसमपीदं सन्दर्भशुध्द्यर्थमुक्तामित्याहुः। अस्मे इति। अस्मभ्यमित्यर्थः। `सुपां सुलु`गिति भ्यसः शेआदेशः। `शेषे लोपः`।
लघुसिद्धान्तकौमुदी
-
महाभाष्यम्
शे इह कस्मान्न भवति काशे कुशे वंशे इति ? ।। शेऽर्थवद्ग्रहणात्।। अर्थवतः शे शब्दस्य ग्रहणम्। न चैषोऽर्थवान् । एवमपि हरिशे बभ्रुशे इत्यत्रापि प्राप्नोति । एवं तर्हि लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भविष्यति। अथवा पुनरस्तु अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्येति। कथं तर्हि- हरिशे बभ्रूशे इति। एकोऽत्र विभक्त्यर्थेनार्थवान्। अपरस्तद्धितार्थेन। समुदायोऽनर्थकः ।